Okoliczności powstania utworu
Nowela „Mendel Gdański” powstała w 1890 roku jako literacka odpowiedź na falę antysemityzmu przetaczającą się przez ziemie polskie. Bezpośrednim impulsem do napisania utworu był list Elizy Orzeszkowej, która zaapelowała do Marii Konopnickiej o zabranie głosu w obronie prześladowanej mniejszości. Tekst ukazał się na łamach petersburskiego „Kraju”, stając się jednym z najważniejszych głosów w dyskusji o tolerancji.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Kryzys idei asymilacji i narastający antysemityzm
Maria Konopnicka napisała „Mendla Gdańskiego” w momencie, gdy pozytywistyczne hasła o asymilacji ŻydówPostulat włączenia mniejszości żydowskiej do polskiego społeczeństwa przy zachowaniu przez nią odrębności religijnej. traciły rację bytu. Określenie „Polacy mojżeszowego wyznania” stawało się pustym frazesem w zderzeniu z brutalną rzeczywistością końca XIX wieku.
W społeczeństwie narastało napięcie. Zakorzenione od wieków uprzedzenia i wzgardliwy stosunek do wyznawców judaizmu zaczęły przybierać formę otwartej wrogości. Na ulicach dochodziło do napadów, działały bojówki, a wybijanie szyb w żydowskich domach i warsztatach stało się ponurą codziennością.
Tłem historycznym dla wydarzeń opisanych w noweli był pogrom warszawski z grudnia 1881 roku. Wybuchł on po fałszywej plotce, jakoby Żydzi wywołali panikę w kościele Świętego Krzyża, co doprowadziło do stratowania kilkudziesięciu osób. Zamieszki trwały trzy dni, splądrowano setki żydowskich sklepów i mieszkań. To właśnie to wydarzenie ostatecznie pogrzebało pozytywistyczne złudzenia o bezproblemowej integracji obu narodów.
Apel Elizy Orzeszkowej
Inicjatywę w walce z falą nienawiści przejęła Eliza Orzeszkowa. Autorka głośnej rozprawy publicystycznej „O Żydach i kwestii żydowskiej” postanowiła zmobilizować środowisko literackie. Uważała, że pisarze mają moralny obowiązek sprzeciwić się haniebnym represjom i wpłynąć na świadomość społeczeństwa.
W 1890 roku Orzeszkowa wysłała osobisty list do Marii Konopnickiej. Prosiła w nim o literackie wsparcie w walce z antysemityzmem:
„[...] czy prozą, czy wierszem, napisz jedną lub dziesięć kartek, słowo Twoje wiele zaważy, u wielu wiarę znajdzie, wiele uczuć wzbudzi, złych uśpi...”
Błyskawiczna reakcja i publikacja
Reakcja Konopnickiej była natychmiastowa. Pisarka odłożyła inne prace i stworzyła przejmującą nowelęKrótki utwór epicki o zwartej akcji, jednowątkowej fabule i wyraźnie zarysowanym punkcie kulminacyjnym., która uderzała bezpośrednio w sumienia czytelników.
Utwór ujrzał światło dzienne już w maju 1890 roku. Został opublikowany na łamach „Przeglądu Literackiego”, będącego dodatkiem do wydawanego w Petersburgu polskiego tygodnika „Kraj”Wpływowe polskie pismo wydawane w Imperium Rosyjskim, skupiające wybitnych twórców epoki pozytywizmu..