Charakterystyka Anieli Dulskiej
Aniela Dulska to tytułowa bohaterka dramatu Gabrieli Zapolskiej i uosobienie najgorszych cech kołtuństwa. Kobieta tyranizuje własną rodzinę, a jej życiem kieruje wyłącznie chciwość oraz obsesyjny lęk przed skandalem. Postać ta stała się w polskiej kulturze ponadczasowym symbolem obłudy, skąpstwa i podwójnej moralności.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Wygląd i domowe nawyki
Gabriela Zapolska stworzyła postać, która na zawsze weszła do polskiego języka. Badacz literatury Ernest Łuniński sugerował, że autorka zaczerpnęła nazwisko bohaterki z popularnej wówczas bajki dla dzieci „Pani Dulska, jej kotek i piesek”. Tytułowa postać dramatu jest jednak całkowitym przeciwieństwem dobrotliwej bohaterki z opowiastki.
Dulska to zamożna właścicielka kamienicy, ale jej wygląd zupełnie nie zdradza wysokiego statusu społecznego. W domowym zaciszu kobieta rezygnuje z jakiejkolwiek elegancji. Nosi zniszczone, niechlujne ubrania, co doskonale oddają didaskaliaTekst poboczny w dramacie, wskazówki autora dotyczące wyglądu postaci, scenografii czy zachowania.:
„(...) Dulska w stroju niedbałym. Papiloty, z tyłu cienki kosmyk, kaftanik biały wątpliwej czystości, halka włóczkowa krótka, poddarta na brzuchu”.
Ograniczenie umysłowe i tyrania
Aniela uważa się za osobę mądrą i oczytaną. Rzeczywistość wygląda zupełnie inaczej. Jej horyzonty myślowe są niezwykle wąskie, a zasady życiowe opierają się na utartych schematach. Panicznie boi się nowości. Wszelkie spory rozwiązuje krzykiem, demonstracją siły lub powoływaniem się na konwenanse.
W dyskusjach ze Zbyszkiem czy JuliasiewiczowąKrewna Dulskiej, radczyni. Kobieta sprytna, cyniczna i potrafiąca manipulować otoczeniem. Dulska regularnie ponosi klęski. Brakuje jej sprytu i argumentów. Swoją przewagę buduje wyłącznie na pieniądzach. To one dają jej władzę nad milczącym mężem Felicjanem i dziećmi. Irena Nowacka trafnie punktuje tę relację, pisząc, że w przypadku najbliższej rodziny nie ma mowy o jakichkolwiek więzach uczuciowych.
Od nazwiska głównej bohaterki dramatu Zapolskiej powstał termin dulszczyzna. Oznacza on postawę charakteryzującą się podwójną moralnością, zakłamaniem, skąpstwem i dbaniem wyłącznie o pozory.
Hipokryzja i podwójna moralność
Zakłamanie to fundament życia Dulskiej. Kobieta oszukuje na każdym kroku, byle tylko zaoszczędzić lub zachować pozory. W tramwaju kupuje bilet dziecięcy, każąc dorastającym córkom kulić się w sobie, aby wyglądały na mniejsze.
Jej moralność jest czysto wybiórcza. Dulska dba o reputację kamienicy, ale bez wahania wynajmuje mieszkanie kokocieKobieta lekkich obyczajów, często utrzymywana przez bogatych kochanków., ponieważ ta regularnie płaci wysoki czynsz. Największą obłudę widać w jej stosunku do romansu Zbyszka z Hanką. Dulska udaje oburzenie, choć wcześniej sama cicho przyzwoliła na uwiedzenie służącej. Chciała w ten sposób zatrzymać syna w domu i uchronić go przed nocnymi wyjściami do kawiarni.
Gdy Zbyszek postanawia ożenić się z Hanką, autorytet matki upada. Dulska wpada w panikę. Nie potrafi opanować buntu i musi prosić o pomoc Juliasiewiczową, która ostatecznie zażegnuje kryzys, po prostu przekupując dziewczynę.
Skąpstwo i pogarda dla ludzi
Gospodyni kamienicy nie jest po prostu oszczędna. To chorobliwa sknera. Pierze zużyte plastry, by nakleić je ponownie. Wylicza każdy grosz, wydzielając mężowi drobne na cygara. Z oszczędności zwleka z wezwaniem zduna do zepsutego pieca, przez co wrażliwa Mela zapada na zdrowiu. Zabrania nawet zapalania lamp w salonieReprezentacyjne pomieszczenie w mieszczańskim domu, służące wyłącznie do przyjmowania gości i budowania prestiżu..
Dulska traktuje ludzi instrumentalnie. Poniża słabszych i gorzej sytuowanych. Kiedy jedna z lokatorek próbuje popełnić samobójstwo, Aniela nie czuje współczucia. Wyrzuca ją z mieszkania, wściekła, że przyjazd karetki wywołał zbiegowisko i zszargał opinię jej domu.
Język i komizm postaci
Zapolska obnaża braki intelektualne bohaterki poprzez jej język. Dulska uwielbia plotkować, ale brakuje jej słownictwa. Często używa mądrych słów, których znaczenia nie rozumie. Prowadzi to do komicznych przeinaczeń. Zamiast o „scysji” z konduktorem, mówi o secesjiStyl w sztuce przełomu XIX i XX wieku. Dulska myli to słowo ze „scysją”, czyli kłótnią.. Grozi, że wyjedzie do Karlsbadu pić „sztrudel”, mając na myśli lecznicze szczawy.
Te językowe potknięcia wprowadzają element humoru, przypominając, że utwór jest tragikomediąGatunek dramatyczny łączący elementy tragiczne z komicznymi. Śmieszność postaci miesza się tu z gorzką refleksją..
Karykatura drobnomieszczaństwa
Aniela Dulska to bezlitosna karykatura drobnomieszczaństwaWarstwa społeczna obejmująca drobnych kupców i rzemieślników, często kojarzona z ciasnotą umysłową i konserwatyzmem.. Zapolska nie stworzyła tej postaci jedynie dla rozrywki. Dramat jest ostrym oskarżeniem całego środowiska, które kształtuje i akceptuje takie postawy. Jak podsumowuje Irena Nowacka:
„Jawne akcenty publicystyczne zawarte w dramacie każą nam czytać «Moralność...» jako oskarżenie; ważne jest jednak, iż skierowane jest ono nie tyle przeciwko konkretnej postaci czy nawet postawie, ale raczej – przeciw środowisku, społeczeństwu, które takie postawy kształtuje i akceptuje”.