Czas, miejsce akcji, budowa utworu
Akcja „Moralności pani Dulskiej” toczy się w lwowskim mieszkaniu na początku XX wieku, co odzwierciedlają liczne detale obyczajowe i językowe epoki Młodej Polski. Gabriela Zapolska oparła fabułę na prostym, jednowątkowym schemacie uwiedzenia służącej przez panicza z bogatego domu. Precyzyjna kompozycja i drobiazgowe didaskalia służą bezlitosnemu obnażeniu kołtuństwa oraz hipokryzji mieszczańskiego środowiska.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Miejsce akcji: Lwów i salon Dulskich
Akcja dramatu rozgrywa się we Lwowie. Gabriela Zapolska umieszcza w tekście konkretne punkty topograficzne, takie jak popularny cel spacerów Wysoki Zamek, odległy ZamarstynówW czasach Zapolskiej była to uboga, owiana złą sławą dzielnica na przedmieściach Lwowa. czy podlwowskie Brzuchowice. Dulska panicznie boi się przeprowadzki na peryferie w razie wybuchu obyczajowego skandalu.
Bohaterowie obracają się w realiach zaboru austriackiego. Płacą guldenami, reńskimi, koronami i centami. Ich język przesiąknięty jest charakterystycznymi germanizmamiWyrazy lub konstrukcje składniowe zapożyczone z języka niemieckiego.. W tekście padają słowa takie jak szpeiscetel (spis opłat za komorne), lejtnant (porucznik) czy szparkasa (kasa oszczędności). Czeskie Karlowe Wary funkcjonują pod niemiecką nazwą Karlsbad. Lwowski koloryt lokalny widać też w specyficznej składni. Postaci często rozpoczynają zdania od partykuły „ta”, na przykład:
Ta to jest tchórzostwo.
Czas akcji i realia epoki
Czas wydarzeń pokrywa się z okresem powstania utworu, czyli epoką Młodej Polski. Tekst jest przesiąknięty ówczesną obyczajowością. Zbyszko regularnie bywa w kawiarniach, knajpach i tinglachPośledniego gatunku teatrzyk rewiowy lub kawiarnia z występami wokalnymi, popularna na przełomie XIX i XX wieku.. Używa żargonu bywalców nocnych lokali, wspominając o „kocicach” i „szansach” (szansonistkach).
W salonie Juliasiewiczowej stoją modne meble secesyjne. Powszechne zgorszenie starszego pokolenia budzi cake-walk – amerykański taniec oparty na synkopowanym rytmie. Dulska z przerażeniem odrzuca myśl, że jej syn mógłby sympatyzować z ruchem socjalistycznym. Zapolska kpi również z młodopolskiej chłopomaniiMłodopolskie zjawisko fascynacji wsią i życiem chłopów przez inteligencję, często powierzchowne i naiwne.. Hesia prosi siostrę o uczesanie „na dziewczynę spod wiejskiej chaty”, co stanowi wyraźną parodię ówczesnych mód. Ulicami miasta jeżdżą już dorożki, tramwaje elektryczne i pierwsze automobile.
Słowo „kołtun” pojawiające się w podtytule utworu („Tragifarsa kołtuńska”) to kluczowy termin dla zrozumienia dramatu. W epoce Młodej Polski przestało oznaczać jedynie posklejane brudem włosy. Zaczęto tak określać człowieka o ciasnych horyzontach, zakłamanego, dbającego wyłącznie o pozory i własny interes materialny.
Rola didaskaliów
Zapolska zastosowała w dramacie niezwykle rozbudowane didaskalia. Świadczy to o silnych wpływach naturalizmuKierunek literacki dążący do fotograficznego, niemal naukowego odwzorowania rzeczywistości, często skupiający się na biologicznych i społecznych uwarunkowaniach człowieka.. Autorka z fotograficzną dokładnością odtwarza przestrzeń mieszczańskiego salonu.
Tekst poboczny precyzyjnie opisuje układ mebli, dywany, bibeloty i obrazy na ścianach. Znamienny jest jeden szczegół architektoniczny. W opisie obszernego, wielopokojowego mieszkania Dulskich brakuje łazienki. Ten z pozoru drobny fakt doskonale oddaje realia sanitarne początku XX wieku, a jednocześnie symbolizuje brud moralny ukryty pod fasadą elegancji.
Fabuła i kompozycja utworu
Fabuła opiera się na prostym, wielokrotnie wykorzystywanym w literaturze schemacie. Mężczyzna z wyższych sfer uwodzi ubogą dziewczynę z ludu. Podobny motyw eksploatował wcześniej Józef Ignacy Kraszewski w „Ulanie” czy Włodzimierz Wolski w libretcie do „Halki” Stanisława Moniuszki.
Zbyszko nawiązuje romans ze służącą Hanką. Dulska doskonale zdaje sobie z tego sprawę, ale milczy, byle tylko zatrzymać syna w domu i odciągnąć go od nocnych lokali. Sytuacja komplikuje się, gdy dziewczyna zachodzi w ciążę. Zbyszko, wiedziony chęcią zrobienia matce na złość, ogłasza zamiar poślubienia służącej. Ostatecznie sprytna kuzynka Juliasiewiczowa uświadamia mu finansowe i towarzyskie konsekwencje mezaliansu. Hanka zostaje odprawiona z garścią banknotów.
Kompozycja dramatu jest zwarta i jednowątkowa. Wszystkie sceny służą obnażeniu hipokryzji głównej bohaterki.
- Akt I (ekspozycja): Poznajemy układ sił w domu. Zapolska stosuje charakterystykę pośrednią – o naturze postaci wnioskujemy z ich codziennych zachowań i stosunku do domowników.
- Akt II (rozwinięcie): Akcja przyspiesza po upływie dłuższego czasu. Naiwna Mela dowiaduje się o ciąży Hanki i mówi o tym Juliasiewiczowej. Kuzynka złośliwie informuje Dulską, a Zbyszko rzuca wyzwanie matce, deklarując ślub.
- Akt III (rozwiązanie): Wydarzenia toczą się następnego dnia rano. Juliasiewiczowa gasi bunt Zbyszka i załatwia sprawę finansowo.
Utwór spina klamra kompozycyjna. W finale Dulska znów biega po mieszkaniu, dyryguje służbą i z ulgą stwierdza:
Znów można zacząć żyć po bożemu.