Jan Andrzej Morsztyn

Polityk, dyplomata i zdrajca – biografia

Jan Andrzej Morsztyn wywodził się z niemieckiej rodziny mieszczańskiej Mornsteynów (lub Morrinsteinów), która przybyła do Polski w XIV wieku, a stulecie później zyskała status szlachecki. W XVII wieku ród ten wydał na świat aż czterech znanych pisarzy: Jana Andrzeja oraz jego krewnych – Hieronima, Zbigniewa i Stanisława.

Ojciec poety był zamożnym ziemianinem, dworzaninem Stanisława Lubomirskiego i gorliwym wyznawcą kalwinizmukalwinizm Jeden z głównych nurtów protestantyzmu, opierający się na surowych zasadach moralnych i wierze w predestynację.. Syn nie poszedł jednak w jego ślady pod względem religijnym i wybrał katolicyzm. Przejął za to ambicje polityczne. Jego edukacją zajął się Walerian Otwinowski, tłumacz Wergiliusza i Owidiusza. W 1638 roku młody Morsztyn wyjechał na studia do Lejdy, a w latach 40. zwiedził Włochy i Francję.

Kariera Morsztyna nabrała tempa po powrocie do kraju. Początkowo służył na dworze Lubomirskich, a w 1648 roku został przedstawiony królowi Władysławowi IV. Sześciokrotnie posłował na sejm. Prawdziwe wpływy zdobył za panowania Jana Kazimierza, stając się zaufanym człowiekiem królowej Ludwiki Marii Gonzagi. W 1659 roku poślubił jej dwórkę, Szkotkę Katarzynę Gordon.

Dobrze wiedzieć
Królowa Ludwika Maria Gonzaga dążyła do wzmocnienia władzy królewskiej w Polsce poprzez sojusz z Francją. Morsztyn stał się głównym realizatorem jej polityki, co przyniosło mu ogromne zyski finansowe, ale ostatecznie doprowadziło do jego upadku i oskarżeń o zdradę.

Poeta piął się po szczeblach kariery: był sekretarzem królewskim, referendarzem koronnym, aż w 1668 roku objął niezwykle lukratywne stanowisko podskarbiego wielkiego koronnegopodskarbi wielki koronny Urzędnik centralny w dawnej Polsce, odpowiednik dzisiejszego ministra finansów, zarządzający skarbem państwa.. Odbywał liczne misje dyplomatyczne do Szwecji, Wiednia, Berlina i Paryża. Popierał francuski plan elekcji vivente regeelekcja vivente rege Wybór nowego króla jeszcze za życia i panowania jego poprzednika., za co pobierał stałą pensję od rządu w Paryżu.

Gdy po abdykacji Jana Kazimierza na tron wybrano Michała Korybuta Wiśniowieckiego, Morsztyn przeszedł do opozycji. Dążył do detronizacji króla, za co w 1670 roku stanął przed sądem sejmowym. Udało mu się uniknąć kary. Sytuacja powtórzyła się za panowania Jana III Sobieskiego. Początkowo Morsztyn cieszył się łaską króla i wybudował wspaniały pałac w Warszawie. Kiedy jednak Sobieski zmienił sojusze na proaustriackie, podskarbi znów zaczął spiskować. W 1678 roku przyjął obywatelstwo francuskie, a rok później został sekretarzem Ludwika XIV, przekazując mu tajną korespondencję polskiego dworu.

W 1683 roku król oficjalnie oskarżył go o zdradę stanuzdrada stanu Przestępstwo polegające na działaniu przeciwko własnemu państwu, często we współpracy z obcym mocarstwem.. Morsztyn musiał uciekać z kraju. Ostatnie dziesięć lat życia spędził we Francji, z dala od polityki. Zmarł 8 stycznia 1693 roku. Jego córka Izabela wyszła za Kazimierza Czartoryskiego – to właśnie ona była babką ostatniego króla Polski, Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Twórczość i przekłady

Morsztyn traktował poezję jako zajęcie elitarne, formę dworskiej rozrywki. Jego najważniejsze zbiory to:

Lutnia (powstająca w latach 1638–1661)
Fraszki (1645)
Kanikuła albo psia gwiazda (1647)
Pieśni (1658)

Zajmował się również tłumaczeniami. Przyswoił polszczyźnie „Cyda” Pierre'a Corneille'a, komedię pasterską „Amintas” Torquata Tassa oraz fragment poematu „Adone” Giambattisty Marina zatytułowany „Psyche”.

Charakterystyka poezji – mistrz formy

W twórczości Morsztyna próżno szukać rozdarcia wewnętrznego czy lęków egzystencjalnych, znanych z wierszy Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego. Morsztyn to poeta dworski. Jego celem było olśnienie i zaskoczenie czytelnika wirtuozerią formy. Reprezentuje on polską odmianę marinizmumarinizm Nurt w poezji barokowej, nazwany od nazwiska włoskiego poety G. Marina, charakteryzujący się dążeniem do zaskoczenia odbiorcy wyszukaną formą..

Podstawowym narzędziem w jego warsztacie był konceptkoncept Wyszukany, zaskakujący pomysł na budowę utworu literackiego, oparty na niezwykłym skojarzeniu lub paradoksie.. Poeta budował wiersze wokół jednego, błyskotliwego pomysłu. Aby osiągnąć efekt szoku, nagminnie stosował hiperbolęhiperbola Środek stylistyczny polegający na celowym wyolbrzymieniu cech, zjawisk lub stanów.. W wierszach miłosnych mnożył pochwały kobiecej urody do granic absurdu, ale równie chętnie wyolbrzymiał brzydotę lub niestałość. Odświeżał w ten sposób zużyte motywy literackie – na przykład obojętność kobiety ukazywał jako kosmiczne zimno:

Co nowa Zemla ma zimy i mrozów,
Co Lodowate Morze (kędy wozów
Większy pożytek niźli krzywych łodzi),
Co Wołga (którą Moskwicin przechodzi
Cały rok lodem) kryje zimne wody.
Wszystkie te w piersiach ma mrozy i lody.
(Do kanikuły)

Morsztyn uwielbiał kontrasty. Budował wiersze na antytezachantyteza Zestawienie dwóch elementów o przeciwstawnym znaczeniu w celu wywołania silnego wrażenia.: ognia i wody, życia i śmierci, miłości i cierpienia. Chętnie sięgał po kalambury, bawiąc się brzmieniem słów:

Słusznie mówimy, że panny boginie,
Bo ginie każdy, kto się im nawinie.
(Boginie)

W warstwie składniowej jego utwory opierają się na paralelizmach, anaforach i epiforach. Morsztyn rygorystycznie przestrzegał zasad renesansowego sylabizmu, ale celowo zaburzał jego płynność. Stosował liczne przerzutnieprzerzutnia Przeniesienie części zdania do następnego wersu, co zaburza naturalny rytm i intonację wypowiedzi. i inwersje. Zmusza to czytelnika do uważnej lektury – wiersz trzeba rozszyfrowywać słowo po słowie, niczym logiczną zagadkę.

Tematyka i barokowe zapożyczenia

Głównym tematem poezji Morsztyna jest miłość. Uczucie to sprowadza się u niego do fascynacji fizycznym pięknem kobiety oraz opisu cierpień odrzuconego kochanka. Utwory te mają charakter liryki zwrotu do adresataliryka zwrotu do adresata Typ liryki, w którym podmiot liryczny zwraca się bezpośrednio do konkretnej osoby (np. ukochanej). – powstawały w środowisku dworskim i często były dedykowane konkretnym damom. Poza liryką miłosną Morsztyn pisał wiersze towarzyskie, żartobliwe epigramatyepigramat Krótki, dowcipny utwór poetycki, często zakończony zaskakującą puentą., a rzadziej utwory religijne.

Badacze literatury, tacy jak Edward Porębowicz, udowodnili, że ogromna część wierszy Morsztyna to swobodne przekłady i parafrazyparafraza Swobodna przeróbka utworu literackiego, zachowująca jego sens, ale zmieniająca formę. tekstów włoskich, łacińskich i francuskich. Poeta szczególnie upodobał sobie twórczość Giambattisty Marina. Brał cudzy motyw, przycinał go do własnego konceptu i nadawał mu polski koloryt.

Dobrze wiedzieć
W epoce baroku nie istniało pojęcie praw autorskich w dzisiejszym rozumieniu. Tłumaczenie i adaptowanie cudzych tekstów bez podawania źródła nie było traktowane jako plagiat. Przeciwnie – umiejętne przetworzenie dzieła mistrza (tzw. imitatio) stanowiło dowód wysokich kompetencji poetyckich.

Bibliografia