Twórcy i adaptatorzy legend arturiańskich
Legendy arturiańskie kształtowały się przez stulecia dzięki pracy wielu kronikarzy i pisarzy, od wczesnośredniowiecznych mnichów po nowożytnych kompilatorów. Największy wpływ na ostateczny kształt mitu mieli Chrétien de Troyes, który wprowadził motyw Świętego Graala, oraz Thomas Malory, autor spójnej kompilacji wszystkich opowieści. Współczesne polskie wydania lektury opierają się na dwudziestowiecznej adaptacji Jacques'a Boulengera.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Legendy o królu Arturze nie mają jednego autora. Ich fundamenty budowali przez wieki rzymsko-brytyjscy kronikarze. Pierwsze wzmianki pojawiają się w tekstach z okresu wczesnego średniowiecza. Walijski mnich Nenniusz w kronice Historia BrittonumŁacińska kronika z IX wieku, jedno z pierwszych źródeł wspominających postać Artura. (ok. 830 r.) opisuje Artura jako wodza pokonującego anglosaskich najeźdźców w dwunastu bitwach. Nie ma tam jeszcze Okrągłego Stołu ani Lancelota.
Prawdziwy przełom przyniósł Geoffroy z Monmouth. Około 1138 roku wydał po łacinie Historia regum Britanniae (Dzieje królów Brytanii). Stworzył rozbudowany portret Artura jako potomka maga Merlina i potężnego władcy. Choć Geoffroy udawał historyka, jego dzieło to w dużej mierze fikcja. Książka szybko stała się średniowiecznym bestsellerem i trafiła na dwory w całej Europie.
Debiut i pierwsze dzieła
Kiedy teksty z Wysp Brytyjskich dotarły do Francji, miejscowi poeci nadali im zupełnie nowy kierunek. Najważniejszym z nich był Chrétien de Troyes, tworzący na dworze Marii z Szampanii w latach 1160–1190. To on ukształtował legendy w formie, którą znamy dzisiaj.
Pisał wierszowane romanse rycerskieŚredniowieczny utwór epicki opowiadający o niezwykłych przygodach i miłości idealnego rycerza. po starofrancusku. Wymyślił postać Lancelota z Jeziora i opisał jego zakazane uczucie do królowej Ginewry w utworze Lancelot, czyli Rycerz na Wózku. W innym tekście, Percewal, czyli Opowieść o Graalu, po raz pierwszy wprowadził motyw Świętego Graala. Chrétien nigdy nie dokończył tego dzieła i nie wyjaśnił wprost natury samego przedmiotu. Zostawił tę zagadkę kolejnym pokoleniom.
Środowisko literackie tamtych czasów opierało się na systemie mecenatuOpieka wpływowych i bogatych osób nad twórcami, często wiążąca się z finansowaniem ich dzieł.. Maria z Szampanii osobiście zleciła poecie rozwinięcie wątku miłosnego Lancelota. Literackie gusta zleceniodawców bezpośrednio wpływały na kształt fabuły.
Dojrzałość twórcza
W XIII wieku francuscy autorzy – prawdopodobnie wykształceni mnisi – stworzyli potężny cykl prozatorski zwany WulgatąTrzynastowieczny zbiór pięciu francuskich romansów prozą, systematyzujący legendy arturiańskie.. Pięć obszernych tomów opisywało dzieje Artura od narodzin aż po śmierć. Historia rycerzy Okrągłego Stołu zyskała tam pełną, spójną strukturę.
Drugim wielkim twórcą był angielski rycerz Thomas Malory. Jego dzieło Le Morte d'Arthur (Śmierć Artura) ukazało się w 1485 roku dzięki pierwszej angielskiej drukarni Williama Caxtona. Malory zebrał rozproszone wersje francuskie, angielskie i walijskie, a następnie przetłumaczył je i uporządkował. Stworzył księgę liczącą ponad 800 stron, podzieloną na osiem opowieści.
Thomas Malory napisał swój epos o honorowych rycerzach, odsiadując wyrok w więzieniu. Był wielokrotnie oskarżany o rozbój i napaść. Prace nad kompilacją legend prowadził za kratami w latach 60. XV wieku, a w zakończeniu księgi prosił czytelników o modlitwę za swoje uwolnienie.
W XX wieku do grona adaptatorów dołączył Jacques Boulenger. Ten francuski historyk literatury wydał w 1922 roku nowoczesną wersję mitu. To właśnie jego opracowanie, po przetłumaczeniu na język polski, funkcjonuje w szkołach jako Opowieści Okrągłego Stołu.
Kontekst historyczny
Legendy arturiańskie zawsze odbijały realia swojej epoki. W XII i XIII wieku rycerstwo przeżywało złoty okres. Krucjaty, turnieje i kultywowanie miłości dworskiejŚredniowieczny ideał miłości: wyidealizowanej, często niespełnionej i wymagającej od rycerza bezwzględnego oddania damie. ukształtowały treść opowieści. Relacja Lancelota i Ginewry to czyste ucieleśnienie tego ideału – uczucie pełne wyrzeczeń, a ostatecznie niszczycielskie.
Polityka również odgrywała ogromną rolę. Królewskie rody Anglii, zwłaszcza PlantageneciDynastia królów angielskich panująca od XII do XV wieku, dążąca do umocnienia władzy królewskiej., używały mitu Artura do legitymizacji swojej władzy. Król Henryk II zasugerował poszukiwania grobu Artura w opactwie Glastonbury. Mnisi odnaleźli go w 1191 roku, co miało udowodnić, że ówcześni władcy są prawnymi spadkobiercami dawnych królów Brytanii.
Z kolei Thomas Malory tworzył w realiach Wojny Dwóch RóżDomowa wojna o tron Anglii (1455–1485) między rodami Lancasterów i Yorków.. Upadek Camelotu i zdrada wśród rycerzy nabierały w tym krwawym konflikcie wymiaru politycznego komentarza do pogrążonej w chaosie rzeczywistości.
Spuścizna i znaczenie
Mit arturiański to jeden z najtrwalszych fundamentów europejskiej kultury. Po teksty Malory'ego sięgali później Alfred Lord Tennyson w Idyllach króla (1859), Mark Twain w powieści Jankes na dworze króla Artura (1889) oraz T.H. White w książce Był sobie raz król (1938). Motywy te przeniknęły do kina, inspirując twórców musicalu Camelot czy komediowej grupy Monty PythonBrytyjska grupa komediowa, twórcy m.in. filmu "Monty Python i Święty Graal", parodiującego legendy arturiańskie..
W Polsce adaptacja Boulengera weszła do kanonu lektur, ale echa legend słychać w rodzimej literaturze od dawna. Pisarze Młodej Polski fascynowali się motywem Graala. Henryk Sienkiewicz, kreując postać Zbyszka z Bogdańca w Krzyżakach, czerpał wprost ze wzorców rycerza wypracowanych w średniowiecznych romansach.
Opowieści o Arturze pokazują mechanizm żywej literatury. Nie istnieje jeden oryginalny tekst. Każda epoka brała z tego mitu to, czego akurat potrzebowała, tworząc model twórczości zbiorowej aktualny do dziś.