Jaki to gatunek?
Książka Mirona Białoszewskiego łączy cechy klasycznego pamiętnika z formą dziennika intymnego. Autor relacjonuje wydarzenia z perspektywy cywila uwięzionego w ogarniętej walkami Warszawie w 1944 roku. Brak dystansu czasowego i narracja w czasie teraźniejszym sprawiają, że utwór wymyka się sztywnym ramom gatunkowym.
Autor: Magdalena Frankiewicz-Piórek
Czas czytania: 2 min
Pamiętnik czy dziennik?
Tytuł utworu wprost sugeruje przynależność do konkretnego gatunku. Książka to prozatorska relacja z wydarzeń, w których autor brał osobisty udział. Pisarz spędził lata wojny w stolicy, a podczas powstania warszawskiegoZbrojne wystąpienie Armii Krajowej przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, trwające od 1 sierpnia do 3 października 1944 roku. znalazł się w samym centrum walk jako zwykły cywil. Osobiste uczestnictwo w opisywanych zdarzeniach to podstawowa wytyczna pamiętnika.
Badacze literatury mają jednak wątpliwości. Wybitny teoretyk Michał Głowiński uważa, że dziełu znacznie bliżej do dziennika intymnego. Kluczem do takiego odczytania tekstu jest specyficzny sposób prowadzenia narracji i stosunek do upływającego czasu.
Zaburzony dystans czasowy
Klasyczny pamiętnik wymaga dystansu. Autor spisuje wspomnienia po latach, porządkując fakty i oceniając je z bezpiecznej perspektywy. Białoszewski celowo łamie tę regułę. Relacjonuje wydarzenia dzień po dniu, używając czasu teraźniejszego. Czytelnik ma wrażenie, że uczestniczy w akcji tu i teraz, ukrywając się w piwnicach razem z bohaterami.
Białoszewski wydał swój utwór dopiero w 1970 roku, czyli 26 lat po upadku powstania. Mimo tak ogromnego dystansu czasowego udało mu się zrekonstruować język i emocje z tamtych dni, tworząc przekonującą iluzję zapisu prowadzonego na gorąco.
Płynne ramy i osobista perspektywa
Zdarzenia w książce ułożone są chronologicznie, ale ten porządek bywa często zaburzany. Utwór nie ma ścisłych ram tematycznych. Wielka historia i zbrojne zrywy regularnie schodzą na dalszy plan, a czasem powstanie całkowicie znika z relacji. Narrator skupia się wtedy na sobie, swojej rodzinie, detalach zrujnowanej architektury czy drobnych, codziennych czynnościach ratujących życie.
Mimo że autor opisuje zbiorowe doświadczenie i losy cywilnych mieszkańców Warszawy, tekst pełen jest osobistych, filozoficznych dygresji. Taka koncentracja na wewnętrznym świecie narratora to typowa cecha dziennika intymnegoOdmiana dziennika skupiona na wewnętrznych przeżyciach, emocjach i przemyśleniach autora, a nie na obiektywnym opisie rzeczywistości.. Białoszewski stworzył formę hybrydową, łącząc dokumentalną wartość pamiętnika z emocjonalną bezpośredniością osobistych notatek.