Język „Pamiętnika z powstania warszawskiego”
Miron Białoszewski w swoim dziele rezygnuje z patetycznego stylu na rzecz potocznej, rwanej relacji naśladującej żywą mowę. Język utworu oddaje chaos i przerażenie towarzyszące cywilom podczas walk poprzez liczne równoważniki zdań, neologizmy oraz wyrazy dźwiękonaśladowcze. Zastosowana technika narracyjna, określana przez samego autora mianem gadaniny, pozwala na niezwykle realistyczne odtworzenie wojennej codzienności.
Autor: Magdalena Frankiewicz-Piórek
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Gadanina i proza mówiona
Białoszewski celowo odrzuca tradycyjną, literacką polszczyznę. Zamiast niej wprowadza specyficzny tok narracji, który sam nazywa gadaniną. Tekst przypomina spontaniczną, nieuporządkowaną relację ustną, a nie starannie zaplanowaną prozę. Narrator mówi szybko, zacina się, wraca do porzuconych wątków. Taki zabieg pozwala oddać autentyczne emocje człowieka próbującego zrekonstruować traumatyczne wspomnienia po dwudziestu latach od upadku powstania.
Składnia strachu
Język utworu jest poszarpany i urywany. Autor buduje napięcie, stosując równoważniki zdań, bardzo krótkie komunikaty i konstrukcje jednowyrazowe. Czasem wypowiedź ogranicza się do samego podmiotu lub orzeczenia. W ten sposób struktura tekstu naśladuje oddech przerażonego, uciekającego człowieka. Wszechobecne powtórzenia słów i całych fraz potęgują wrażenie paniki oraz zagubienia w niszczonym mieście.
Dźwięki wojny i słowotwórstwo
Wojenna rzeczywistość wymusiła na autorze stworzenie nowego języka, zdolnego opisać niewyobrażalne zniszczenia. Tekst obfituje w neologizmyNowe wyrazy utworzone w danym języku, często na potrzeby konkretnego utworu literackiego. oraz wyrazy dźwiękonaśladowcze. Białoszewski z niezwykłą precyzją odtwarza akustykę ginącej Warszawy.
Wrzaski, wybuchy i świst pocisków zapisuje fonetycznie. W tekście znajdziemy odgłosy miotaczy ognia (wiuwiuuuwijuuuuu) czy przerażający dźwięk nakręcania szafyNiemiecka wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa, potocznie nazywana przez powstańców szafą lub krową ze względu na charakterystyczny dźwięk. (kha... kha... kha...).
Potoczność i anonimowość
Powszechne zagrożenie zacierało granice między ludźmi, co widać w gramatyce utworu. Narrator chętnie sięga po formy bezosobowe, takie jak robiło się, oraz czasowniki zakończone na -no i -to. Podkreśla to zbiorowy charakter doświadczenia. Cierpienie dotykało całej społeczności cywilnej w równym stopniu.
Imiona i nazwiska bohaterów są często skracane, co daje efekt pośpiechu i anonimowości (ciotka Uff., pani Ad., pan Szu.). W przytaczanych dialogach i kłótniach pojawiają się wulgaryzmy oraz celowe niepoprawności językowe. Uwiarygadniają one relację i odzierają wojnę z fałszywego heroizmu.
Wplecione w tekst fragmenty wierszowane – pieśni religijne śpiewane w piwnicach, piosenki wojenne i przedwojenne warszawskie szlagiery – pełnią funkcję dokumentalną. Tworzą autentyczny folklor oblężonego miasta i pokazują, jak cywile radzili sobie ze skrajnym stresem, szukając oparcia we wspólnocie.