Pamiętniki - Jan Chryzostom Pasek - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Dzieło dzieli się na dwie wyraźne części, odzwierciedlające etapy życia autora. Pierwsza obejmuje lata 1655–1666 i skupia się na burzliwych przygodach wojennych. Jan Chryzostom Pasek walczy pod dowództwem Stefana CzarnieckiegoWybitny polski dowódca wojskowy, hetman polny koronny, znany z prowadzenia wojny szarpanej podczas potopu szwedzkiego., biorąc udział w wyprawie do Danii. Tam z zaciekawieniem obserwuje obce obyczaje, krytykuje lokalną kuchnię i dziwi się, że Duńczycy śpią nago. Następnie w 1660 roku wyrusza na wojnę z Moskwą, gdzie wykazuje się odwagą, ale też sprytem, chętnie gromadząc łupy wojenne. Bierze również udział w walkach domowych podczas rokoszu LubomirskiegoZbrojny bunt szlachty przeciwko królowi Janowi Kazimierzowi w latach 1665–1666, wywołany planami reform ustrojowych., pozostając lojalnym wobec króla.

Druga część pamiętników, obejmująca lata 1667–1688, ukazuje zupełnie inne oblicze bohatera. Pasek bierze ślub, osiada w majątku na wsi i staje się typowym ziemianinem. Zamiast bitew opisuje teraz gospodarkę, zbiory, hodowlę ptaków oraz polowania. Ważnym epizodem z tego okresu jest oswojenie wydry o imieniu Robak, którą ostatecznie ofiarowuje królowi Janowi III Sobieskiemu. Narrator chętnie relacjonuje też wielkie wydarzenia historyczne, takie jak odsiecz wiedeńska, mimo że sam nie bierze już w nich udziału. Tekst urywa się w 1688 roku, ponieważ oryginalny rękopis nie zachował się w całości. Pasek celowo pomija w swoich zapiskach niewygodne fakty, zwłaszcza liczne procesy sądowe i awantury sąsiedzkie, kreując się na człowieka spokojnego i praworządnego.

Streszczenie szczegółowe

Pożegnanie z Dereszem i wyprawa do Danii

Zgodnie z kolejami losów autora jego Pamiętniki dzielą się na dwie części: pierwsza dotyczy przygód wojennych, druga opisuje życie ziemiańskie. Jedyny odpis dzieła, jaki dotrwał do XIX wieku, pozbawiony jest początku i końca, ma też luki wewnątrz tekstu. Utwór otwiera wiersz, w którym Pasek żegna się ze swoim ulubionym koniem, dereszem, poległym najprawdopodobniej w bitwie. Wypowiedź ta jest pełna liryzmu i autentycznego żalu:

Nie takie-ć nasze miało być rozstanie,
Nie z takim żalem ciężkim pożeganie,
Tyś mię donosić miał jakiej godności,
A ja też ciebie dochować starości.

Początkowe lata wojny szwedzkiej autor traktuje skrótowo. Obszerną relację rozpoczyna dopiero od wyprawy do Danii w 1658 roku. Pasek trafia tam wraz z oddziałami Czarnieckiego. Odtwarza batalistyczne epizody tej kampanii: oblężenia, szturm na Koldyng, zajęcie wyspy Als, zdobycie fortecy Frederiksodde oraz słynną scenę, w której Czarniecki rzucił się wpław przez morze. Obok opisów walk pojawiają się bystre obserwacje obyczajowe. Pasek ze zdziwieniem notuje, że w tej części Europy ludzie przed snem rozbierają się do naga. Krytykuje też duńską kuchnię, wykazując żywe zainteresowanie odmiennością religii i kultury dalekiego kraju.

Wojna z Moskwą i bratobójczy rokosz

Do kraju Pasek wraca w oddziałach okrytych sławą. Odbiera zaległy żołd ze skarbu państwa i kieruje się do domu. Nie zabawia tam jednak długo. W 1660 roku zostaje wezwany do chorągwi i podąża ku Moskwie. Znowu oglądamy go w bitewnym zgiełku:

[...] tu jednego gonisz, a drugi tudzież nad karkiem stoi z szablą, tego docinasz, a drugi jak zając pod smycz leci. Trzeba było mieć głowę jako na śrobach: i przed się, i za się oglądać się, bo kiedy się nieostrożnie zabawił koło jednego, to zaś owi fugientes [uciekający] z tyłu siekli [...]

Wspominając starcia z wrogiem, Pasek chwali się odwagą i wspaniałomyślnością, która często idzie w parze z chęcią zysku. Kiedy młody moskiewski żołnierz błaga go o litość, szlachcic puszcza go wolno. Żąda jednak w zamian drogocennego krzyża. Cieszy się potem, że oprawa była warta ze dwadzieścia czerwonych złotych. Innym razem zdobywa pięknego konia, ale z braku możliwości opieki sprzedaje go, czego później gorzko żałuje.

Kolejnym etapem wojennej ścieżki są walki przeciwko rokoszanom Jerzego Sebastiana Lubomirskiego. Pamiętnikarz wykazuje się tu lojalnością wobec króla Jana Kazimierza. Wydarzenia z 1666 roku ocenia z głębokim przygnębieniem. Uważa, że wojna domowa jedynie pogłębiła nędzę szlachty i chłopów. Walki te nazywa wprost:

To nie była wojna – mówi – ale właśnie goniony taniec, bo myśmy ustawicznie z miejsca na miejsce gonili, nie goniąc, a oni też przed nami uciekali, nie uciekając.

Wielka historia oczami sarmaty

Warstwa historyczna dzieła jest niezwykle bogata. Pasek po kronikarsku relacjonuje czasy Michała Korybuta Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego. Opisuje walki z Tatarami w 1672 roku oraz szczegółowo przedstawia odsiecz wiedeńską, mimo że sam nie brał w niej udziału. Przywołuje mnóstwo faktów: bitwę pod Warszawą, starcia pod Warką i Trzemesznem (1656), wojnę z Jerzym Rakoczym i wyprawę na Węgry (1657).

W opisach tych wydarzeń pisarz zawsze stawia siebie w centrum. Wyolbrzymia swoją rolę świadka i uczestnika, co doskonale ukazuje sarmacką megalomanięPrzesadne przekonanie o własnej wartości, zasługach i znaczeniu, charakterystyczne dla szlachty sarmackiej.. Dzięki temu zabiegowi czytelnik poznaje nie tylko suchą historię, ale przede wszystkim poglądy, mentalność i charakter samego autora.

Ustatkowanie, wydra i przemilczane procesy

Przełom następuje w 1667 roku. Pasek bierze ślub z wdową Anną z Remiszowskich i przenosi się na wieś. Od tego momentu Pamiętniki stają się szerokim obrazem pokojowego życia ziemiańskiego. Sprawami publicznymi bohater zajmuje się już tylko z konieczności. U boku dobrej gospodyni zaprzątają go głównie sprawy majątkowe. Zmienia się też forma zapisków – stają się one krótsze, przypominają zwięzłe notatki gospodarskie:

Rok Pański 1679 zacząłem – daj Boże szczęście – tamże w Olszówce. Ten rok z łaski Bożej spokojny był, ale bardzo nieurodzajny, a po staremu taniość wielka, na arendarzówDzierżawca majątku ziemskiego, karczmy lub młyna, często zajmujący się pobieraniem opłat. źle; i powietrze było miejscami.

Wielu wydarzeń z tego okresu Pasek nie uznaje za godne uwiecznienia. Szerzej rozpisuje się o swojej hodowli ptaków, słynnych w okolicy polowaniach oraz o oswojonej wydrze imieniem Robak. Zwierzę było tak mądre i posłuszne, że Pasek ostatecznie podarował je zachwyconemu królowi Janowi III Sobieskiemu.

Z lektury nie dowiemy się jednak o sprawach, które w rzeczywistości najbardziej pochłaniały starzejącego się szlachcica. Pasek całkowicie przemilcza swoje liczne procesy sądowe, zajazdy i awantury sąsiedzkie. Historię jego burzliwych sporów majątkowych i wyroków banicji znamy dziś wyłącznie z zachowanych ksiąg sądowych. W swoim dziele wolał pozostać wzorem cnót obywatelskich i spokojnym gospodarzem.