Pamiętniki - Jan Chryzostom Pasek

Czym są Pamiętniki i kiedy powstały?

Pamiętniki powstawały u schyłku życia autora, w latach 1690–1695. Jan Chryzostom Pasek spisał w nich swoje wspomnienia z młodości i wieku dojrzałego. Utwór reprezentuje pamiętnikPamiętnik Gatunek literatury niefikcjonalnej, w którym autor opisuje wydarzenia z własnego życia z perspektywy czasu, skupiając się na swoich przeżyciach i subiektywnych ocenach., co oznacza pełną tożsamość autora, narratora i głównego bohatera. Taka konstrukcja sprawia, że tekst jest niezwykle żywy, ale też mocno subiektywny. Pasek nie dba o obiektywizm historyczny. Zawsze stawia siebie w centrum wydarzeń i w jak najkorzystniejszym świetle.

Dwie części, dwa światy

Fabuła dzieli się na dwa wyraźne etapy. Pierwsza część obejmuje lata 1656–1666. To czas wielkich kampanii wojennych. Pasek walczy przeciwko Szwedom, wojskom moskiewskim, Duńczykom i Brandenburczykom. Służy pod dowództwem hetmana Stefana Czarnieckiego, którego kreuje na absolutny autorytet wojskowy i wzór męstwa. W tej części pojawia się również król Jan II Kazimierz Waza. Pasek deklaruje wobec niego lojalność, choć potrafi też rzucić krytyczną uwagą pod adresem dworu.

Druga część utworu to radykalna zmiana scenerii. Pasek wraca do kraju i osiada na wsi. Opisuje życie ziemiańskie: sąsiedzkie spory, procesy sądowe, huczne pijatyki, polowania i awantury. Znika wielka historia, a jej miejsce zajmuje codzienność polskiej szlachty XVII wieku, ukazana bez żadnej autocenzury.

Portret sarmaty

Główny bohater to człowiek o niespożytej energii. Pasek jest odważny na polu bitwy, ale w życiu codziennym bywa zarozumiały, kłótliwy i skłonny do przemocy. Uważa się za wzorowego rycerza. Nieświadomie demaskuje jednak wady własnego środowiska.

Tekst to kopalnia wiedzy o sarmatyzmieSarmatyzm Ideologia i styl życia polskiej szlachty od końca XVI do XVIII wieku, oparta na micie o pochodzeniu od starożytnego ludu Sarmatów, podkreślająca wolność, katolicyzm i tradycję.. Pasek uosabia wszystkie cechy tej ideologii. Jest dumny ze swojego pochodzenia i przywiązany do złotej wolności. Cechuje go głęboka, choć często powierzchowna i rytualna religijność. W Pamiętnikach uderza ksenofobiaKsenofobia Niechęć, wrogość lub strach przed obcymi, cudzoziemcami i ich kulturą. oraz megalomania narodowa. Autor wywyższa polskie obyczaje, z pogardą traktując inne narody. Nieodłącznym atrybutem jego honoru i niezależności jest szabla.

Język i styl gawędy

Styl utworu idealnie oddaje sposób myślenia ówczesnej szlachty. Pasek pisze potocznym, barwnym językiem, który przypomina ustną gawędę. Tekst jest przesycony makaronizmamiMakaronizmy Wyrazy, zwroty lub formy gramatyczne z języka obcego (najczęściej łaciny) wplatane w tekst w języku ojczystym.. Wtrącenia łacińskie pełnią tu podwójną funkcję. Z jednej strony są naturalnym elementem mowy wykształconego szlachcica. Z drugiej służą budowaniu komizmu lub podkreślaniu wagi wypowiedzi.

Pamiętniki na maturze

Na egzaminie maturalnym dzieło Paska pojawia się najczęściej jako główny kontekst do rozważań o sarmatyzmie. Wymaga się znajomości ambiwalentnej oceny tego zjawiska. Z jednej strony mamy etos rycerski i umiłowanie ojczyzny, z drugiej ciemnogród, pijaństwo i prywatę.

Podczas analizy tekstu skup się na kreacji narratora oraz cechach gatunkowych pamiętnika. Częstym motywem wypracowań jest zestawienie obrazu wojny z życiem codziennym szlachty. Dzieło Paska pozwala łatwo udowodnić tezę o dwoistej naturze polskiego sarmaty.