Pamiętnik jako gatunek
Pamiętnik to gatunek prozy relacjonujący wydarzenia z perspektywy czasu, co pozwala narratorowi na łączenie opisu faktów z osobistym komentarzem. W epoce staropolskiej, zwłaszcza w XVII wieku, formę tę wykorzystywano głównie do spisywania rodowych tradycji i wojennych przewag z myślą o potomnych. Dzieło Jana Chryzostoma Paska przełamuje jednak konwencję zwykłego diariusza, stając się mistrzowską gawędą szlachecką, która ukształtowała język późniejszej polskiej literatury historycznej.
Autor: Aneta Fijołek
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Specyfika pamiętnika jako gatunku
Pamiętnik to prozatorska relacja o zdarzeniach, których autor był uczestnikiem lub naocznym świadkiem. Zasadnicza różnica między pamiętnikiem a diariuszemDziennik prowadzony na bieżąco, zapisujący wydarzenia dzień po dniu bez dłuższego dystansu czasowego. polega na dystansie czasowym. Autor nie opisuje wydarzeń na gorąco. Zna już ich finał, co pozwala mu na swobodną ocenę przeszłości.
W ten sposób rodzi się dwupłaszczyznowość narracjiSytuacja, w której narrator opowiada o przeszłych wydarzeniach, jednocześnie oceniając je z perspektywy czasu pisania.. Narrator relacjonuje przebieg zdarzeń, ale równocześnie ujawnia swój stosunek do nich w momencie pisania. Tekst zazwyczaj prowadzony jest w pierwszej osobie i zachowuje układ chronologiczny. Od klasycznej autobiografii pamiętnik różni się punktem ciężkości. Nie skupia się na intymnej analizie psychiki autora, lecz na wydarzeniach zewnętrznych.
Złoty wiek staropolskiego pamiętnikarstwa
Choć formy pamiętnikarskie znano już w starożytności, to polska staropolszczyznaOkres w historii polskiego języka i literatury obejmujący średniowiecze, renesans i barok. uczyniła z nich zjawisko masowe. Wiek XVII bywa wręcz nazywany stuleciem pamiętników. Szlachta pisała je z myślą o rodzinie i potomnych, rzadko planując szerszą publikację.
Popularność pamiętników w XVII wieku wiązała się z modą na prowadzenie tzw. silva rerum (lasu rzeczy). Były to domowe księgi, do których szlachta wpisywała ważne wydarzenia rodzinne, kopie listów, mowy sejmowe, a także przepisy kulinarne i anegdoty. Z czasem z tych luźnych zapisków wyewoluowały pełnoprawne formy pamiętnikarskie.
Autorami kierowały pobudki rodowe. Chcieli przekazać wiedzę o przodkach, utrwalić tradycję i pochwalić się własnym udziałem w życiu publicznym lub kampaniach wojennych. Niektóre teksty obejmowały całe życie twórcy, jak w przypadku Jerzego Ossolińskiego. Inne skupiały się na konkretnym, przełomowym epizodzie. Świetnym przykładem jest tu dzieło hetmana Stanisława Żółkiewskiego zatytułowane Początek i progres wojny moskiewskiej.
Pasek jako mistrz szlacheckiej gawędy
Wiele barokowych relacji przyjmowało formę gawędyGatunek prozy naśladujący swobodną, ustną opowieść, charakteryzujący się potocznym językiem i dygresyjnością.. Autor występował w niej w podwójnej roli: narratora i głównego bohatera. Dominował styl potoczny, mocno osadzony w realiach środowiska szlacheckiego. Niedoścignionym mistrzem tej formy okazał się Jan Chryzostom Pasek.
Nie znamy bezpośrednich motywów, dla których Pasek chwycił za pióro. Zaginął początek jego rękopisu, który prawdopodobnie zawierał autorską przedmowę. Jego dzieło płynnie łączy cechy wspomnień i autobiografii. Pisarz zachowuje podział na lata, ale często łamie sztywną konwencję diariusza na rzecz zbeletryzowanych, pełnych akcji epizodów.
Opisując własne przygody, Pasek mimowolnie maluje niezwykle bogate tło obyczajowe. Daje czytelnikowi bezpośredni wgląd w mentalność XVII-wiecznego sarmatyPrzedstawiciel polskiej szlachty, wierzący w pochodzenie od starożytnego plemienia Sarmatów, przywiązany do wolności i tradycji..
Prawda historyczna a literacka kreacja
Ze względu na bogactwo szczegółów Pamiętniki stanowią cenne źródło historyczne. Relacje współczesnych potwierdzają wiarygodność wielu opisywanych tam zdarzeń. Pasek nie korzystał jednak z notatek. Pisał wyłącznie z pamięci, co naturalnie otwierało pole do zniekształceń. Sam autor otwarcie deklarował swoje podejście do faktów:
[...] piszę nie kronikę, ale dukt mego życia [...]
Pasek dbał o autokreacjęŚwiadome kształtowanie własnego wizerunku w tekście, często poprzez wyolbrzymianie zasług i ukrywanie wad.. Dobierał i modyfikował zdarzenia tak, aby przedstawić siebie w jak najkorzystniejszym świetle. Tekst kipi od subiektywnych ocen politycznych, społecznych i religijnych. Badacz literatury staropolskiej, Józef Rytel, trafnie podsumowuje tę strategię:
Pasek [...] oddala się w wielu momentach od typowej postawy pamiętnikarza-rejestratora czy biernego odtwórcy zdarzeń rzeczywistych. W dowolny sposób zmienia i zniekształca proporcje przypadków, z predylekcją uwypukla rolę własnej osoby, nie licząc się z żadnymi względami hierarchii społecznej. Wprowadza do swojego opowiadania, znane nie bezpośrednio z autopsjiOsobiste, naoczne zetknięcie się z danym zjawiskiem lub wydarzeniem., lecz czerpane z drugiej ręki, jeśli w dodatkowy sposób mogą podnieść atrakcyjność i niezwykłość opowieści. [...] Jest jakiś epicki oddech w jego relacji, choć formalnie skrępowany ramami pamiętnika.
Z kolei Aleksander Brückner oceniał wartość dokumentalną dzieła bardzo surowo, doceniając jednocześnie jego walory artystyczne:
[...] nie wyciśniemy z niego żadnej historii żadnego faktu ani żadnej daty; za to tryska życiem, barwami i nie starzeje się nigdy.
Dziedzictwo Paska w literaturze polskiej
Literacki rozmach Pamiętników sprawił, że szybko przestały być traktowane wyłącznie jako dokument epoki. Na gruncie staropolskiego pamiętnikarstwa wyrósł w XIX wieku popularny gatunek gawędy szlacheckiej. Rozwijali go tacy twórcy jak Ignacy Chodźko czy Henryk Rzewuski.
Styl Paska stał się fundamentem dla twórców powieści historycznejGatunek epicki, którego akcja toczy się w epoce traktowanej przez autora i czytelników jako zamknięta przeszłość.. Józef Ignacy Kraszewski i Zygmunt Kaczkowski czerpali z niego pełnymi garściami. Największym dłużnikiem barokowego pamiętnikarza okazał się jednak Henryk Sienkiewicz. Pisarz niemal nie rozstawał się z tekstem Paska podczas pracy nad Trylogią, przenosząc z niego do swoich powieści całe zwroty, anegdoty i specyficzny rytm szlacheckiej mowy.