Początek - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja powieści toczy się głównie w Warszawie podczas II wojny światowej, choć narrator często wybiega w powojenną przyszłość bohaterów. Osią fabuły jest aresztowanie przez gestapo Irmy Seidenman, polskiej Żydówki ukrywającej się pod nazwiskiem Maria Magdalena Gostomska. Kobieta zostaje zdemaskowana przez żydowskiego konfidenta, Bronka Blutmana. Przypadkowym świadkiem jej aresztowania jest sąsiad, doktor Adam Korda, który natychmiast uruchamia łańcuch pomocy. W akcję ratunkową angażują się osoby z różnych środowisk: młody Pawełek Kryński, kolejarz Kazio Filipek oraz Johann Müller – Niemiec czujący się Polakiem.

Dzięki sprytowi Müllera udaje się wyciągnąć Irmę z rąk bezwzględnego gestapowca Stucklera. Równolegle śledzimy tragiczne losy innych postaci. Młody Henio Fichtelbaum ucieka z getta, ale ostatecznie decyduje się do niego wrócić, by zginąć wraz ze swoim narodem. Jego ojciec, mecenas Fichtelbaum, przed śmiercią oddaje czteroletnią córkę Joasię pod opiekę sędziego Romnickiego, a dziewczynka trafia do klasztoru siostry Weroniki. Przez karty powieści przewijają się też inne barwne postacie: krawiec Kujawski, bandyta Suchowiak czy szmalcownik Piękny Lolo.

Utwór kończy się gorzkimi refleksjami bohaterów w czasach powojennych. Paweł Kryński krytykuje polskie mity narodowe, Irma emigruje do Paryża po antysemickiej nagonce w 1968 roku, a ocalała Joasia, już jako Miriam, staje się w Izraelu radykalną nacjonalistką. Powieść brutalnie rozprawia się z mitem nieskazitelnego polskiego cierpienia.

Streszczenie szczegółowe

I.

Rozmowa o Polsce i sztuce

W mieszkaniu sędziego Romnickiego toczy się dyskusja o wojnie i wolności. Gościem jest bogaty krawiec i kolekcjonerOsoba gromadząca przedmioty o określonej wartości historycznej lub artystycznej. dzieł sztuki, Apolinary Kujawski. Sędzia, zmuszony trudną sytuacją finansową, chce sprzedać mu zbiór swoich obrazów, w tym cenne płótno z Faunem. Rolę pośrednika w tej transakcji pełni Paweł Kryński. Chłopak zdradza Kujawskiemu nazwiska innych osób, które podobnie jak Romnicki wyprzedają majątek.

Podczas spotkania sędzia dzieli się swoimi pesymistycznymi poglądami na temat przyszłości Polski. Przewiduje, że ojczyznę czekają mroczne chwile. Nie wierzy w złudzenia o rychłym wyzwoleniu. Jest w pełni świadomy tragicznego położenia kraju. Odrzuca mrzonki o europejskim pokoju, nazywając je koszałkami-opałkamiZwiązek frazeologiczny oznaczający rzeczy błahe, głupstwa lub niedorzeczności. dla idiotów. Dla niego liczy się tylko prawdziwa polskość i realna wolność.

II.

Dwie miłości Pawła i uciekinier z getta

Dziewiętnastoletni Pawełek Kryński to świeżo upieczony maturzysta. Świadectwo dojrzałości zdobył na tajnych kompletachNielegalne nauczanie organizowane w Polsce podczas okupacji niemieckiej.. Chłopak przeżywa miłosne rozterki, darząc uczuciem dwie zupełnie różne kobiety. Pierwszą jest osiemnastoletnia Monika, poznana na tajnym uniwersytecie. Paweł ją idealizuje i widzi w niej przyszłą żonę (dziewczyna zginie później w powstaniu). Drugą, skrywaną miłością, jest trzydziestosześcioletnia sąsiadka, Irma Seidenman. Wdowa po wybitnym lekarzu gości w snach chłopaka, odkąd skończył trzynaście lat.

Paweł od dawna przyjaźni się z Heniem Fichtelbaumem, matematycznym geniuszem i synem żydowskiego adwokata. Ich więź brutalnie przerwał rok 1940, gdy Henio z rodziną musiał przenieść się do gettaOdizolowana i zamknięta dzielnica, w której władze okupacyjne zmuszały do życia ludność żydowską.. Po stracie matki i dwóch latach wegetacji za murem, chłopak postanowił uciec.

Gdy Henio przedostał się na stronę aryjskąOkreślenie terenów miasta poza murami getta, zamieszkanych przez ludność nieżydowską., od razu skierował kroki do Pawła. Przyjaciel stanął na wysokości zadania. Znalazł mu bezpieczną kryjówkę na strychu u starego zegarmistrza Flisowskiego. Henio wytrzymał tam dwa miesiące. W końcu, zbuntowany przeciwko życiu w ciągłym zamknięciu, wyszedł do miasta i ślad po nim zaginął.

III.

Aresztowanie Irmy Seidenman

Trzydziestosześcioletnia Irma Seidenmanowa, polska Żydówka, trafia do więzienia w Alei SzuchaUlica w Warszawie, gdzie podczas II wojny światowej mieściła się brutalna siedziba Gestapo.. Jest wdową po sławnym rentgenologuLekarz specjalizujący się w diagnozowaniu chorób za pomocą promieni rentgenowskich., Ignacym Seidenmanie. Po jego śmierci na raka w 1938 roku zajęła się porządkowaniem archiwum męża. Wybuch wojny zmusił ją do ukrycia dokumentów w willi przyjaciół w Józefowie. Sama musiała zbudować nową tożsamość, by uniknąć zamknięcia w getcie.

Trzykrotnie zmieniała dokumenty i adresy. Ostatecznie zamieszkała w eleganckiej kawalerce na Mokotowie jako Maria Magdalena Gostomska – piękna blondynka, wdowa po polskim oficerze. Miała spory kapitał w biżuterii i złotych dolarach. Niestety, pewnego dnia wychodząc z bramy przy ulicy Kruczej, została rozpoznana. Wpadła na żydowskiego fordanseraMężczyzna zatrudniony w lokalu rozrywkowym do tańczenia z klientkami. i konfidentaTajny współpracownik policji lub władz okupacyjnych, donosiciel. – Bronka Blutmana. Mężczyzna wydawał Żydów Niemcom, licząc na ocalenie własnego życia. Irma próbowała go przekupić, ale odmówił. Stwierdził, że musi wyrobić swój kontyngentObowiązkowa, z góry ustalona liczba osób lub towarów do dostarczenia władzom. i zawiózł ją prosto na gestapoTajna policja państwowa w nazistowskich Niemczech, znana z bezwzględnego terroru..

Podczas jazdy kobiecie udało się niepostrzeżenie przekazać rikszarzowiKierowca rikszy, popularnego środka transportu w okupowanej Warszawie. adres sąsiada, dr. Adama Kordy, z prośbą o ratunek. Na przesłuchaniu u Stucklera Irma pokazała doskonałe fałszywe dokumenty. Prawie wyprowadziła śledczych w pole. Zgubił ją jeden detal – srebrna papierośnica z inicjałami I.S. Wtedy Bronek oświadczył, że znał osobiście doktora Ignacego Seidenmana.

Siedząc w celi, Irma rozmyślała nad złośliwością rzeczy martwych. Czuła, że umrze nie dlatego, że jest Żydówką, ale z powodu głupiego, metalowego pudełeczka. Ta myśl wydawała jej się absurdalna i nienawistna.

IV.

Decyzja Henia Fichtelbauma

Henryk Fichtelbaum znalazł nowe schronienie. Zamknął się w wychodku przy ulicy Brzeskiej. Od trzech dni nic nie jadł. W samotności wspominał ojca, mecenasa Fichtelbauma. Choć adwokat dawno porzucił religię mojżeszowąJudaizm, monoteistyczna religia Żydów. i zasymilował się, w 1940 roku musiał podzielić los innych Żydów. Zostawił luksusowe mieszkanie przy Królewskiej i przeniósł się do getta. Wiedział, że czeka ich tam tylko śmierć. Gdy zmarła matka Henia, chłopak zdezerterował na stronę aryjską, gdzie pomagał mu Paweł.

Siedząc w ukryciu, Henio przypomniał sobie dramatyczną wizytę w cukierni przy Marszałkowskiej. Gdy zaczął jeść ciastko, ktoś krzyknął: „Żyd je ciastko!”. Wybuchła panika. Ludzie uciekali, kelner lamentował, że wszystkich pozabijają. Sytuację uratował starszy pan, który zachował spokój. Zapłacił za chłopaka i poprosił zebranych, by nie wpadali w prostracjęStan skrajnego wyczerpania fizycznego i psychicznego, całkowite zniechęcenie., przypominając im o godności słowami: tu jest Polska, póki co tu jeszcze jest Polska.

Po tym incydencie Henio uciekł z Warszawy. Zimę spędził w lesie u chłopa, który go karmił, ale jednocześnie przeklinał jego żydowskie pochodzenie. Gdy Niemcy zaczęli szukać partyzantówCzłonek nieregularnych oddziałów zbrojnych walczących z okupantem na zapleczu frontu., chłopak musiał wrócić do stolicy. Spał na strychach i śmietnikach, żywiąc się resztkami. Był pewien, że wkrótce umrze.

Gdy rano opuścił wychodek, spotkał przy studni prostytutkę. Kobieta zabrała go do siebie, nakarmiła i spędziła z nim noc. To doświadczenie sprawiło, że Henio poczuł się dorosły. Postanowił przestać uciekać. Zdecydował się wrócić do getta, by z podniesioną głową przyjąć swoje przeznaczenie.

V.

Godzina policyjna

Na Podwalu Paweł Kryński spotyka się z Kujawskim. Przekazuje mu informacje o człowieku chcącym sprzedać XVIII-wieczne miniatury. Rozmowę przerywa zbliżająca się godzina policyjnaZakaz poruszania się po ulicach w określonych godzinach nocnych, wprowadzony przez okupanta.. W drodze do domu Paweł nie potrafi przestać myśleć o zaginionym Heniu oraz o znajomym dozorcy, którego chwilę wcześniej zastrzelili Niemcy.

VI.

Misja siostry Weroniki

Gdy siostra Weronika miała siedemnaście lat, dwukrotnie ukazał jej się Jezus, nakazując nawracanie pogan. Została zakonnicą. Uczyła dzieci katechizmuZbiór podstawowych zasad wiary chrześcijańskiej, często w formie pytań i odpowiedzi.. Mimo powołania, wobec żydowskich maluchów odczuwała dystans. Widziała w nich piętno narodu, który odrzucił Zbawiciela. Jej biały kornetTradycyjne, często sztywne i rozłożyste nakrycie głowy noszone przez zakonnice. płynął ulicami z dala od żydowskich dzieci.

Wybuch wojny zmienił wszystko. Weronika zajęła się opieką nad chorymi i ukrywaniem osieroconych żydowskich dzieci. Uczyła je nowych życiorysów i modlitw. W myślach przepraszała Boga za kłamstwa, ale ratowanie życia stało się jej nową misją. Tylko jedno dziecko stawiło opór – Artur Hirschfeld. Syn dentysty nie chciał zostać Władziem Gruszką. Pragnął zachować swoją tożsamośćŚwiadomość własnych cech, pochodzenia i przynależności narodowej lub kulturowej. za wszelką cenę. Ostatecznie jednak zmienił zdanie i jako Władzio przeżył wojnę.

VII.

Telefon z getta

Wiosną 1943 roku sędzia Romnicki odbiera telefon. Dzwoni z getta adwokat Jerzy Fichtelbaum. Prosi o ratunek dla swojej czteroletniej córeczki, Joasi, której matka niedawno zmarła. Sędzia bez wahania zgadza się pomóc. Od tego dnia, za każdym razem, gdy Romnicki podnosił słuchawkę i mówił „jestem”, wracał pamięcią do tamtej chwili.

Po wojnie los nie oszczędził sędziego. Został aresztowany przez władze komunistyczne. Po opuszczeniu więzienia w 1956 roku zamieszkał u dalekich krewnych na prowincji.

VIII.

Łańcuch pomocy

Doktor Adam Korda, świadek aresztowania Irmy, natychmiast zawiadamia Pawła Kryńskiego. Chłopak umawia się z kolejarzem Kaziem Filipkiem. Mężczyzna od razu zgadza się pomóc. Dzwoni do swojego przyjaciela, Johanna (Jasia) Müllera – Niemca urodzonego w Łodzi, który czuje się Polakiem. Müller ma pomóc w wyciągnięciu Seidenmanowej z rąk gestapo.

W gabinecie Müllera przyjaciele wspominają dawne czasy. Poznali się podczas I wojny światowej na zesłaniu w Krasnojarsku, gdzie Niemiec trafił po uwięzieniu na Pawiaku. Filipek przekonuje kolegę, że uwolnienie Irmy będzie łatwiejsze niż ich brawurowa akcja sprzed czterdziestu lat.

W 1904 roku wspólnie odbili kolegę Biernata z posterunku żandarmeriiFormacja wojskowa pełniąca funkcje policyjne. w Puławach. Müller przebrał się za lejtnantaStopień oficerski w armii rosyjskiej i niemieckiej, odpowiednik porucznika., barona Osterna, a Filipek założył szynel sołdackiDługi, wojskowy płaszcz sukienny używany w armii rosyjskiej.. Zastraszyli komendanta, obezwładnili konwojentów w lesie i bezpiecznie dowieźli zakutego w łańcuchy Biernata do Warszawy.

IX.

Bandyta i szmalcownik

Trzydziestotrzyletni Wiktor Suchowiak był bezwzględnym bandytą. Używając łomu lub kastetuMetalowa broń obuchowa nakładana na palce, używana w walce wręcz., okradał przechodniów, najchętniej zamożnych Niemców. Za duże pieniądze przemycał też ludzi z getta. Wiosną 1943 roku podjął się wyprowadzenia czteroletniej Joasi Fichtelbaum. Adwokat dogadał z nim szczegóły przez wciąż działający telefon.

Gdy Suchowiak szedł z dziewczynką ulicą Miodową, natknął się na eleganckiego młodzieńca. Był to Piękny Lolo, król szmalcownikówW żargonie okupacyjnym osoba szantażująca ukrywających się Żydów lub wydająca ich Niemcom dla zysku.. Lolo, myśląc, że ma do czynienia z bezbronnymi Aryjczykami, wciągnął ich do bramy i zaczął bić. Suchowiak błyskawicznie obezwładnił napastnika i zabrał mu sporą sumę pieniędzy.

Dwadzieścia lat później los ponownie skrzyżował ich drogi. Suchowiak wyszedł z więzienia jako zniszczony życiem reakcjonistaW propagandzie PRL określenie przeciwnika ustroju komunistycznego. i relikt kapitalizmuSystem gospodarczy oparty na własności prywatnej i wolnym rynku, zwalczany przez komunistów.. Skierowano go do pracy przy betoniarce. W gabinecie kierownika działu personalnego rozpoznał... Pięknego Lola. Po ostrej wymianie gróźb dawny bandyta wyszedł z pokoju z łapówką i skierowaniem do znacznie lepszej pracy.

X.

Uczciwy krawiec

Apolinary Kujawski, znany warszawski krawiec, dorobił się majątku i pięknego mieszkania przy Marszałkowskiej. Zaczynał w biednej suterenieCzęść budynku znajdująca się częściowo lub całkowicie poniżej poziomu gruntu.. Za radą sędziego Romnickiego zatrudnił się u bogatego Żyda, Benjamina Mitelmana. Gdy w 1940 roku Mitelman trafił do getta, powierzył Kujawskiemu swój zakład. Polak miał czerpać zyski, ale część z nich regularnie zanosić dawnemu szefowi za mur.

Kujawski okazał się niezwykle uczciwy. Podczas wizyt w getcie na własne oczy widział niewyobrażalne cierpienie Żydów. Zastanawiał się, dlaczego Bóg tak okrutnie doświadcza Polskę i naród żydowski. Gdy wiosną 1942 roku Mitelman zmarł, Kujawski przejął cały majątek. Zaczął gromadzić dzieła sztuki z myślą o przekazaniu ich przyszłemu muzeum w wolnej Polsce. Jego marzenie przerwała śmierć – zginął w ulicznej egzekucjiWykonanie wyroku śmierci, w czasie wojny często przeprowadzane publicznie na ulicach. jesienią 1943 roku.

XI.

Niemiec ratuje Żydówkę

Johann Müller zjawia się w gabinecie Stucklera w Alei Szucha. Chce uwolnić Irmę. Wmawia gestapowcowi, że kobieta jest jego starą znajomą, a aresztowanie to absurdalna pomyłka. W trakcie rozmowy Müller nagle uświadamia sobie, że nie sprawdził, czy Irma w ogóle zna niemiecki. Na szczęście kobieta włada nim biegle.

Stuckler zwalnia więźniarkę. W cukierni przy Koszykowej Irma dziękuje wybawcy, przysięgając, że nigdy więcej nie wejdzie w Aleje Szucha. Los bywa jednak przewrotny. Po wojnie, jako wysoka urzędniczka ministerstwa, codziennie musiała przekraczać próg budynku, w którym omal nie straciła życia.

W 1968 roku Irma została brutalnie wyrzucona z pracy z powodu swojego pochodzenia. Odebrano jej wszystko. Wyemigrowała do Francji, gdzie do końca życia spacerowała po paryskim bruku, wspominając nie Stucklera, lecz twarze partyjnych urzędników i celnikówUrzędnik państwowy kontrolujący towary i osoby przekraczające granicę państwa., którzy zniszczyli jej życie.

Podczas tamtego spotkania w cukierni Müller wygłosił Irmie tyradę o niemieckim charakterze. Uważał swoich rodaków za naród płaski jak deska, pozbawiony wyobraźni, ale perfekcyjny w każdej dziedzinie – nawet w zabijaniu. Twierdził, że jeśli historia wymusi na nich hipokryzjęDwulicowość, fałsz, udawanie szlachetnych intencji., staną się w niej mistrzami. Müller bał się Rosjan i ich nieobliczalności. Jesienią 1944 roku wyjechał z Polski, nie chcąc żyć w kraju opanowanym przez komunizmZbrodnicza ideologia i system totalitarny narzucony Polsce po II wojnie światowej przez ZSRR..

XII.

Schronienie dla Joasi

Gdy w mieszkaniu Kryńskich rozlega się dzwonek, matka Pawła zamiera ze strachu. Myśli, że gestapo przyszło po jej syna. Boi się, że chłopak podzieli los ojca, który od kampanii wrześniowejObrona Polski przed agresją III Rzeszy i ZSRR we wrześniu 1939 roku. przebywa w niemieckim obozie jenieckimMiejsce przymusowego odosobnienia dla żołnierzy wziętych do niewoli w czasie wojny.. Strach ustępuje uldze, gdy w drzwiach staje czteroletnia Joasia Fichtelbaum. Pani Kryńska otacza dziewczynkę troskliwą opieką, podczas gdy Paweł wciąż martwi się o Henia.

XIII.

Gorycz kolejarza

Kolejarz Filipek, działający w konspiracjiTajna działalność skierowana przeciwko władzom okupacyjnym. (skonstruował tajną drukarnię z domowej wyżymaczki!), cieszy się z uratowania Irmy. Wierzy, że Pawełek doczeka wolnej, demokratycznejUstrój polityczny, w którym władza należy do obywateli, niszczony przez komunistów po wojnie. Polski, sprawiedliwej dla wszystkich narodów.

Niestety, powojenna rzeczywistość brutalnie weryfikuje jego marzenia. Zimą 1948 roku, podczas spotkania z Pawłem, Filipek jest zgorzkniały. Twierdzi, że komuniści zniszczyli wszystko, czego się dotknęli. Uważa, że z tą niebezpieczną gawiedzią należy walczyć, ale nigdy przy użyciu siły fizycznej.

XIV.

Śmierć mecenasa

Mecenas Jerzy Fichtelbaum zostaje zastrzelony w swoim mieszkaniu w getcie. W ostatnich sekundach życia ma wizję. Słyszy głos swojego ojca Maurycego. Widzi go przy oknie, z brodą i dewizkąOzdobny łańcuszek lub tasiemka, na której noszono zegarek kieszonkowy. od zegarka. Ojciec trzyma go za rękę, a mały Jerzy czuje spokój, patrząc na lufę pistoletu w blasku słońca.

XV.

Tajemnica doktora Kordy

Doktor Adam Korda to filolog klasycznyNaukowiec zajmujący się językiem, literaturą i kulturą starożytnej Grecji i Rzymu., uczący łaciny i greki. Pochodził ze skrajnie biednej chłopskiej rodziny spod Kielc. W wieku dziesięciu lat wyruszył w świat. Pracował fizycznie, głodował, jadał w garkuchniachTania, podrzędna jadłodajnia dla ubogich.. Jego GolgotaWzgórze, na którym ukrzyżowano Jezusa; przenośnie oznacza pasmo wielkich cierpień. trwała dwadzieścia lat. Dzięki tytanicznej pracy ukończył gimnazjum i studia.

Wszystko zawdzięczał wyłącznie sobie. Zadowalał się skromnym życiem, uciekając od brutalnej rzeczywistości w słoneczny świat antykuEpoka starożytności, obejmująca kulturę i cywilizację starożytnej Grecji i Rzymu.. Pewnego wieczoru ten samotny, dumny mężczyzna z radością wypatrywał w oknie powrotu uratowanej sąsiadki – Irmy.

XVI.

Pożegnanie i rozrachunek z mitem

Henio Fichtelbaum spotyka się z Pawłem po raz ostatni. Oznajmia przyjacielowi, że wraca do getta, w pełni świadomy, że idzie na śmierć. Paweł zapamiętał z tego dnia każdy detal. Gdy sylwetka Henia zniknęła za rogiem, na niebie pojawiła się brudna smuga dymu. Kryński zrozumiał, że właśnie rozpoczął się czas wiecznych pożegnań.

Kilkanaście miesięcy później Paweł walczył w powstaniu warszawskimZbrojne wystąpienie Armii Krajowej przeciwko Niemcom w sierpniu 1944 roku.. Po wojnie został internowanyPrzymusowe osadzenie w wyznaczonym miejscu, stosowane m.in. wobec działaczy opozycji w PRL. przez komunistów. Jako starszy człowiek dokonuje bezlitosnego rozrachunku z polską historią. Odrzuca mit nieskazitelnego narodu:

Święta Polska, cierpiąca i mężna. Polskość święta, zapita, skurwiona, sprzedajna, z gębą wypchaną frazesem, antysemicka, antyniemiecka, antyrosyjska, antyludzka. Pod obrazkiem Najświętszej Panienki. Pod stopami młodych oenreowcówSkrajnie prawicowa, nacjonalistyczna organizacja polityczna w przedwojennej Polsce. i starych pułkowników.

Kryński oskarża rodaków o ksenofobięNiechęć, wrogość lub strach wobec obcych, zwłaszcza przedstawicieli innych narodów. i hipokryzję. Szydzi z nazywania Polski Chrystusem NarodówMesjanistyczna koncepcja z epoki romantyzmu, według której Polska miała zbawić inne narody przez swoje cierpienie., wytykając hodowanie szpiclów, szmalcowników i oprawców. Pyta gorzko, gdzie podziała się prawdziwa wolność.

XVII.

Koniec konfidenta

Bronek Blutman zostaje rozstrzelany w ruinachZniszczone budynki; getto warszawskie zostało zrównane z ziemią po powstaniu w 1943 roku. getta. Rok wcześniej dostał w twarz od Stucklera za pomyłkę z Irmą Seidenman. Jego zdrady i wysługiwanie się Niemcom na nic się zdały – podzielił los narodu, który wydawał na śmierć.

XVIII.

Karuzela na placu Krasińskich

Profesor matematyki, Winiar, stoi na przystanku tramwajowym. Patrzy na mur oddzielający getto od aryjskiej strony. Myśli o swoich genialnych uczniach, takich jak Henio, uwięzionych za ceglaną ścianą. Nagle słyszy groteskowyKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. tragizm z komizmem lub absurdem. dźwięk wesołej karuzeli. Widok bawiącego się tłumu, zagłuszającego krzyki mordowanych Żydów, wstrząsa nim do głębi. Serce profesora nie wytrzymuje. Pada martwy, szepcząc słowa: „O Polsko!” lub „Oj, Polacy!”.

W dniu jego pogrzebu karuzela wciąż się kręci. Gra katarynkaPrzenośny instrument muzyczny odtwarzający zapisaną melodię za pomocą korby., panny piszczą, a za murem giną ludzie. Żydzi umierają w milczeniu, walcząc z przerażonymi esesmanamiCzłonek SS, zbrodniczej formacji paramilitarnej w nazistowskich Niemczech.. Bóg odwraca wzrok ku innym galaktykomOgromny układ gwiazd; tu użyte metaforycznie jako odległe, obojętne przestrzenie kosmosu., nie chcąc patrzeć na hańbę ludzkości. Tymczasem na przystanku, dokładnie w miejscu śmierci profesora, jakiś człowiek z uśmiechem rzuca: Żydki się smażą, aż skwierczy! i idzie w stronę karuzeli.

XIX.

Losy oprawcy

Stuckler był gorliwym nazistą. Wierzył w wyższość niemieckiej rasyW ideologii nazistowskiej pseudonaukowe pojęcie dzielące ludzi na lepszych (np. Aryjczyków) i podludzi. i konieczność eksterminacji wrogów. Po wojnie trafił do sowieckiej niewoli. Został zesłany na SyberięKraina w Rosji, miejsce masowych zsyłek i katorżniczej pracy w obozach (łagrach)., gdzie zmarł z głodu i wyczerpania podczas karczowania lasów.

XX.

Smak wolności

Dzień po uwolnieniu z Alei Szucha Irma budzi się we własnym łóżku. Cieszy się życiem. Odwiedza ją doktor Korda, przynosząc butelkę mleka. Ten prosty gest wywołuje u kobiety łzy szczerej wdzięcznościUczucie uznania za wyświadczone dobro..

XXI.

Nowe życie w Izraelu

Sędzia Romnicki zawozi małą Joasię do klasztoru. Oddaje ją pod opiekę siostry Weroniki. Zakonnica zapowiada, że wychowa ją na katoliczkę, na co sędzia odpowiada, że dziewczynka i tak pozostanie żydowską kobietą. Miał rację.

Joasia przeżyła wojnę jako Marysia Wiewióra. W wieku dwudziestu lat wyjechała do IzraelaPaństwo żydowskie na Bliskim Wschodzie, utworzone w 1948 roku., przyjmując imię Miriam Wewer. Pewnego dnia zobaczyła, jak izraelscy żołnierze wyrzucają z domów palestyńskie kobiety i dzieci. Zamiast współczucia, poczuła dziką radość. Uznała, że nadszedł czas wyrównania rachunków za tysiąclecia cierpień. Stała się radykalną nacjonalistkąPostawa stawiająca interes własnego narodu ponad wszystko, często łącząca się z wrogością wobec innych., popierającą brutalne działania ekstremistówZwolennik skrajnych, często brutalnych metod działania w polityce. wobec PalestyńczykówArabscy mieszkańcy Palestyny, będący w wieloletnim konflikcie z państwem Izrael.. Gdy zaszła w ciążę, panicznie bała się urodzić syna. Narodziny córki przyniosły jej ogromną ulgę.