Początek opracowanie

Geneza „Początku”

Powieść Andrzeja Szczypiorskiego ukazała się w paryskim Instytucie LiterackimPolskie wydawnictwo emigracyjne założone w 1946 roku, wydawca m.in. paryskiej „Kultury”. w 1986 roku. W tym samym czasie trafiła na rynek niemiecki pod tytułem Piękna pani Seidenmann. W Polsce oficjalne wydanie ujrzało światło dzienne dopiero w 1989 roku, choć w drugim obieguNiezależny, nielegalny ruch wydawniczy w państwach bloku wschodniego, omijający państwową cenzurę. krążyła już sześć tygodni po francuskiej premierze. Książka szybko zdobyła uznanie, stając się jednym z najważniejszych głosów w dyskusji o stosunkach polsko-niemiecko-żydowskich, obok Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall.

Utwór przyniósł autorowi kilkadziesiąt międzynarodowych nagród. Szczypiorski otrzymał m.in. Austriacką Nagrodę Państwową na rzecz literatury europejskiej oraz nagrodę niemieckich katolików Kunst und Kulturpreis. Podczas wręczenia tej drugiej w Berlinie, Horst Bienek wygłosił laudacjęUroczysta mowa pochwalna wygłaszana na cześć osoby nagradzanej., podkreślając:

Jego książki są bogate w postaci i zróżnicowane w percepcji rzeczywistości, są subtelnymi wariacjami na temat wielkości człowieka i jego podatności na złe wpływy. Emanuje z nich jasność i gotowość pojednania, a więc to, z czego może się zrodzić pojednanie między Polakami, Żydami i Niemcami.

Źródła powieści tkwią głęboko w biografii autora. Szczypiorski należał do pokolenia KolumbówGeneracja polskich pisarzy urodzonych około 1920 roku, których wchodzenie w dorosłość zbiegło się z wybuchem II wojny światowej.. Jego młodość brutalnie przerwał wybuch wojny. Podobnie jak powieściowy Paweł Kryński, pisarz walczył w powstaniu warszawskimZbrojne wystąpienie Armii Krajowej przeciwko okupującym Warszawę wojskom niemieckim, trwające od 1 sierpnia do 2 października 1944 roku. w sierpniu 1944 roku. Osobiste doświadczenia pozwoliły mu stworzyć autentyczny, pozbawiony złudzeń obraz społeczeństwa. Polacy nie są tu wyłącznie krystaliczni, a Niemcy nie zawsze ślepo popierają Hitlera. Kontynuację losów niektórych bohaterów autor przedstawił w wydanej w 1991 roku powieści Noc, dzień i nocPowieść Szczypiorskiego z 1991 roku, będąca luźną kontynuacją wątków z „Początku”..

Gatunek, kompozycja i narracja

Powieść składa się z 21 numerowanych rozdziałów. Każdy z nich skupia się na innej postaci, a ich losy splatają się w wojennej rzeczywistości. Konstrukcja przypomina łańcuch powiązanych epizodów. SynchronicznośćRównoczesne występowanie zdarzeń; w literaturze technika ukazywania wielu wątków dziejących się w tym samym czasie. wydarzeń i stopniowe odsłanianie relacji między bohaterami budują napięcie. Czytelnik układa fabułę z fragmentów, śledząc wielopłaszczyznowe portrety postaci.

Głównym spoiwem utworu jest czas. Ewa Jażdżewska-Goldsteinowa w swoim wstępie do powieści pisała:

Jedyną stałą komponentą ludzkich losów, wobec wielu niesionych przez życie niespodzianek, jest czas. Jest on niewidzialnym tworzywem tej powieści. Kształtuje lub miażdży, jest przeszłością, dziedzictwem, ale i chwilą obecną. Przyszłość bohaterów też się odsłoni i zawsze będzie zaskoczeniem.

Właściwa akcja zamyka się w zaledwie kilku dniach, ale dzięki retrospekcjomPrzywołanie wcześniejszych wydarzeń, zaburzające chronologiczny tok opowiadania. i inwersjom czasowymZmiana naturalnej kolejności zdarzeń w narracji, np. ukazywanie skutków przed przyczynami. perspektywa rozciąga się na prawie osiemdziesiąt lat. Szczypiorski celowo wprowadza chaos chronologiczny. Przez wspomnienia bohaterów przewijają się najważniejsze wydarzenia XX wieku: odbicie więźnia w Puławach w 1905 roku, obie wojny światowe, powstanie i likwidacja gettaOdizolowana część miasta, w której władze okupacyjne przymusowo osadzały ludność żydowską., manifestacje poznańskiePierwszy w PRL masowy strajk robotników i krwawo stłumione wystąpienia uliczne w czerwcu 1956 roku., wydarzenia marcoweKryzys polityczny w marcu 1968 roku, połączony z falą państwowego antysemityzmu i masową emigracją Żydów z Polski., interwencja w CzechosłowacjiZbrojne stłumienie Praskiej Wiosny w 1968 roku przez wojska Układu Warszawskiego, w tym polskie., strajki na WybrzeżuKrwawo stłumione protesty robotnicze w grudniu 1970 roku., wybór Jana Pawła II oraz wprowadzenie stanu wojennegoStan nadzwyczajny wprowadzony w Polsce 13 grudnia 1981 roku przez władze komunistyczne w celu zniszczenia opozycji..

Przestrzeń powieści to przede wszystkim Warszawa podzielona murem. Miasto oglądamy z kilkunastu różnych perspektyw. Dla zbiegłego z getta Henryka Fichtelbauma każda ulica to śmiertelne zagrożenie. Podobny lęk towarzyszy Irmie Seidenmanowej, ukrywającej się pod fałszywym nazwiskiem.

Narrator wszechwiedzącyTyp narratora, który zna myśli, uczucia bohaterów oraz ich przeszłość i przyszłość. w Początku tylko z pozoru zachowuje obiektywizm. Zna przyszłość postaci – wie, że Henio zginie, a Paweł przeżyje wojnę. Często jednak porzuca dystans na rzecz sugestywnych komentarzy. Posługuje się mową pozornie zależnąWprowadzenie myśli bohatera bezpośrednio do narracji, bez użycia cudzysłowu i czasowników mówienia., wplata dygresjeOdejście od głównego tematu narracji w celu wplecenia pobocznej uwagi lub refleksji. i monologi wewnętrzneZapis strumienia myśli i przeżyć bohatera, oddający jego stan psychiczny.. Czasem sięga po humor i sarkazmZłośliwa, uszczypliwa ironia, służąca skrytykowaniu kogoś lub czegoś., by zminimalizować grozę opisywanych scen lub ocenić postawy moralne.

Język powieści opiera się na polszczyźnie potocznejSwobodna odmiana języka narodowego, używana w codziennych, nieoficjalnych kontaktach., ale Szczypiorski swobodnie żongluje stylami. Używa poetyckich metaforŚrodek stylistyczny polegający na nietypowym zestawieniu słów, które zyskują nowe, przenośne znaczenie., elementów gawędyGatunek prozy stylizowany na swobodne, ustne opowiadanie o luźnej kompozycji., ostrej publicystykiDział piśmiennictwa obejmujący teksty o tematyce społecznej, politycznej lub kulturalnej, wyrażające opinię autora., a w uzasadnionych momentach wulgaryzmów. Józef Łobodowski na łamach londyńskiego „Dziennika Polskiego” trafnie podsumował, że polszczyzna jest ozdobą tej książki.

Problematyka „Początku”

Początek to utwór o ambicjach filozoficznych i moralnych. Szczypiorski bada ludzkie postawy w obliczu totalitaryzmuSystem polityczny oparty na całkowitym podporządkowaniu jednostki państwu i stosowaniu terroru.. W wywiadzie dla wrocławskiej „Odry” tłumaczył:

Najróżniejsze sprawy, życiowe trudy, konieczność dokonywania wyborów każdego dnia i w każdej nieomal minucie, składają się na to, co chciałem pokazać: obraz ludzkich postaw wobec totalitaryzmu. Nie wymyśliłem tych osób. Wszystkie spotykałem, znałem w różnych czasach i miejscach po drodze mego życia.

Pisarz pyta o definicję polskości. W Notatniku stanu rzeczy pisał:

Krajobrazy, język, przyjaźnie. Tradycja, historia, zbiorowy los nas wszystkich. Czy to jest Polska? (...) Nie mogę tamtym odmówić prawa do polskości, bo sam nie mam żadnego prawa, by określać, czym w istocie swej jest polskość i Polska.

Wojna i HolocaustZagłada około 6 milionów europejskich Żydów dokonana przez III Rzeszę w czasie II wojny światowej. trwale zmieniają bohaterów. Przetrwanie wymagało oglądania rzeczy, które niszczyły dotychczasowy system wartości. Powieść rozbija stereotypyUproszczony, często krzywdzący obraz grupy społecznej, narodowościowej lub religijnej.. Polacy, Żydzi i Niemcy nie są ukazani jako spójne monolityTu w znaczeniu przenośnym: jednolita, wewnętrznie spójna i niezróżnicowana grupa.. Szczypiorski unika heroizacjiCelowe wyolbrzymianie zasług i odwagi postaci, nadawanie im cech bohaterskich.. Obok szlachetnego sędziego Romnickiego pojawia się Piękny Lolo, czerpiący zyski z szantażowania Żydów. Wśród Niemców mamy bezwzględnego Stucklera, ale i Johanna Müllera, który brzydzi się nazizmem. Wśród Żydów – tragiczną rodzinę Fichtelbaumów oraz konfidenta Bronka Blutmana.

To także opowieść o bolesnym dorastaniu i kryzysie światopoglądowymStan głębokiego zwątpienia w dotychczas wyznawane wartości, zasady i przekonania.. Paweł Kryński i Henio Fichtelbaum tracą młodzieńczą naiwność. Zderzenie z okrucieństwem wojny prowadzi ich do odrzucenia Boga, choć w chwilach największej próby niektórzy na nowo odnajdują wiarę.

Obraz Holocaustu

Przez wiele powojennych dekad temat zagłady Żydów był w polskiej literaturze marginalizowany. Szczypiorski czyni z niego centralny punkt odniesienia. W jednym z artykułów pytał retorycznie o winę europejskiej cywilizacji:

Czyż na przykład ta potworna hekatombaMasowa zagłada, rzeź z ogromną liczbą ofiar. Żydów europejskich (...) nie jest następstwem prawie dwóch tysięcy lat europejskiej, chrześcijańskiej cywilizacji, która nieustannie śniła swoje brudne sny o ukaraniu tych, którzy nie dali wiary słowom Zbawiciela?

Najmocniejszym symbolem obojętności wobec tragedii jest scena przy karuzeli na placu Krasińskich. Profesor Winiar umiera na zawał, nie mogąc znieść kontrastu między wesołą zabawą warszawiaków a krzykami płonącego getta. To bezpośrednie nawiązanie do wiersza Campo di FioriWiersz Czesława Miłosza z 1943 roku, zestawiający spalenie na stosie Giordana Bruna z obojętnością tłumu wobec płonącego getta. Miłosza. Narrator gorzko opisuje reakcję tłumu:

(...) w ich dumnych oczach była cała wzniosłość dziejów ludzkich, odbijały się w nich pożary getta, przerażone pyski esesmanówCzłonek SS, zbrojnej i policyjnej formacji nazistowskich Niemiec, odpowiedzialnej za zbrodnie wojenne., ogłupiałe pyski polskiej gawiedzi, zgromadzonej wokół karuzeli (...) a pośród wszystkich ludzi ziemi także temu człowiekowi, który stojąc na przystanku tramwajowym, dokładnie w miejscu, gdzie przed kilku dniami profesor Winiar padł na posterunku, powiedział pogodnie: - Żydki się smażą, aż skwierczy!

Szczypiorski ukazał cierpienie mniejszości narodowej, którą zamykano w gettach, wywożono do obozów pracy i palono w krematoriachPiec do spopielania zwłok; w obozach zagłady służył do masowego palenia ciał zamordowanych więźniów.. Wielu Polaków starało się pomagać Żydom, nie godząc się na hitlerowską politykę czystki etnicznejZbrodnicze działania mające na celu usunięcie lub wymordowanie określonej grupy narodowościowej z danego terytorium.. Paweł Kryński i sędzia Romnicki bezinteresownie ratują małą Joasię Fichtelbaum. Pomaga jej także Wiktor Suchowiak – recydywista, który wyprowadza Żydów z getta dla pieniędzy, ale ryzykuje życiem równie mocno jak inteligenci. Siostra Weronika ukrywa żydowskie sieroty, choć jej głównym celem jest nawrócenie ich na katolicyzm. Z drugiej strony mamy strach, obojętność i podłość szmalcownikówW czasie okupacji niemieckiej osoba wymuszająca okup na ukrywających się Żydach lub donosząca na nich do władz..

Taki obraz wywołał polemiki. Zarzucają mu, że mimo wielostronnego ukazania motywacji, Polacy są w jego dziele tak samo porządni i szlachetni, jak w utworach romantycznychEpoka literacka w pierwszej połowie XIX wieku, charakteryzująca się kultem uczuć, buntu i walki narodowowyzwoleńczej. czy pozytywistycznychEpoka literacka w drugiej połowie XIX wieku, promująca pracę u podstaw, scjentyzm i realizm.. Henryk Grynberg w swoim odczycie wygłoszonym na Uniwersytecie Sztokholmskim krytykował Szczypiorskiego za powielanie schematów:

Do słabości literatury polskiej należy jej tradycyjna niewinność. (...) W powieści Szczypiorskiego wszyscy Żydzi, którzy przeżyli, stali się postaciami negatywnymi (...). Po stronie Polaków szmalcownika Lolo równoważy szlachetny kryminalista Suchowiak, ale żydowski donosiciel Bronek Blutman nie ma przeciwwagi po żydowskiej stronie.

Mimo tych zarzutów, Początek pozostaje brutalnie szczerą wiwisekcją ludzkich zachowań w sytuacjach granicznych.

Obraz totalitaryzmu

Powieść demaskuje mechanizmy zniewolenia. Szczypiorski oskarża dwa zbrodnicze systemy: komunizm sowieckiSystem totalitarny w ZSRR i państwach bloku wschodniego, oparty na terrorze, cenzurze i dyktaturze partii komunistycznej. oraz faszyzm niemiecki(Nazizm) Skrajnie prawicowa, rasistowska i antysemicka ideologia państwowa III Rzeszy.. Oba niszczą jednostkę fizycznie i psychicznie.

Przykłady opresji mnożą się na kartach książki. Rodzina Fichtelbaumów trafia do getta mimo całkowitej asymilacji. Po wojnie sędzia Romnicki, człowiek o krystalicznym życiorysie, staje się więźniem politycznym komunistów, podobnie jak żołnierze Armii KrajowejNajwiększa podziemna organizacja zbrojna w okupowanej Europie, podlegająca polskiemu rządowi na uchodźstwie.. Autor zauważa gorzką asymetrię: zbrodniarze hitlerowscy zostali osądzeni w NorymberdzeMiasto w Niemczech, w którym po II wojnie światowej odbyły się procesy głównych zbrodniarzy wojennych III Rzeszy., podczas gdy komunistyczni oprawcy uniknęli kary.

Szczypiorski nie unikał trudnych rozliczeń z własnym środowiskiem. O zaangażowaniu młodych pisarzy w stalinizmSkrajnie represyjny okres rządów komunistycznych, charakteryzujący się masowym terrorem i kultem jednostki. mówił:

Bardzo wielu moich rówieśników upaprało się w stalinizm. Oni upaprali się w stalinizm, należeli do tak zwanych „pryszczatych” w środowisku literackim (...). Gdyby moja życiowa sytuacja, była inna, zapewne tak samo bym się upaprał, jak oni. (...) Nie byłem kuszony i dlatego nie dałem się uwieść.

Antysemityzm i marzec '68

Zagłada nie zakończyła problemu antysemityzmuUprzedzenie, wrogość lub dyskryminacja skierowana przeciwko Żydom.. Powieść bezlitośnie obnaża powojenne nastroje w Polsce, których kulminacją był marzec 1968 roku. Władysław Gomułka rozpętał wówczas nagonkę na rzekomą V kolumnęOkreślenie wewnętrznego wroga, grupy obywateli rzekomo współpracujących z obcym państwem na szkodę własnego kraju..

Ofiarą tej polityki pada Irma Seidenman. Przetrwała wojnę, uniknęła śmierci na PawiakuGłówne więzienie śledcze gestapo w Warszawie, miejsce tortur i egzekucji tysięcy Polaków i Żydów. i w katowni gestapoTajna policja państwowa w nazistowskich Niemczech, znana z bezwzględnego terroru. w Alei SzuchaSiedziba gestapo w Warszawie, gdzie brutalnie przesłuchiwano więźniów politycznych.. Przez ćwierć wieku budowała pozycję zawodową w ministerstwie oświaty. Wystarczył jeden pogromZorganizowany, masowy atak na mniejszość narodową lub religijną, często połączony z grabieżą i morderstwami. polityczny, by wyrzucono ją z pracy i zmuszono do emigracji.

Irma wyjeżdża do Francji i odmawia powrotu. Traci serce dla kraju, który potraktował ją jak wroga wyłącznie z powodu nazwiska. Wspomina moment zwolnienia:

(...) wcale nie pamiętała Stucklera ani okratowanej klatki, lecz tylko nieduży gabinet z biurkiem koloru ciemnego miodu (...) nade wszystko zaś twarze tych trzech mężczyzn, którzy zachowywali się gruboskórnie i szyderczo, wówczas, w kwietniu roku 1968, kiedy zjawili się w gabinecie, aby ją z niego usunąć.

To oskarżenie pod adresem społeczeństwa, w którym rasizmPogląd oparty na przekonaniu o nierówności ras ludzkich, prowadzący do dyskryminacji i wrogości. przetrwał lata odbudowy i ujawnił się z pełną siłą w czasach pokoju.

Obraz Warszawy

Stolica to pełnoprawny bohater utworu. Miasto przechodzi drastyczną metamorfozę. Przed wojną było wielokulturowe, tętniące życiem. Paweł Kryński wspomina spacery do Ogrodu SaskiegoZabytkowy park w centrum Warszawy, przed wojną popularne miejsce spacerów mieszkańców stolicy..

Wojna dzieli Warszawę murem. Aryjska strona żyje w cieniu łapanek i godziny policyjnejWprowadzony przez okupanta zakaz poruszania się po ulicach w wyznaczonych godzinach nocnych.. Za murem płonie getto. Później miasto staje się areną powstania warszawskiego, obracając się w gruzy. Odbudowana stolica lat 60. staje się z kolei tłem dla antysemickich czystek. Warszawiacy u Szczypiorskiego to tłum niejednorodny – zdolni do najwyższych poświęceń, ale też przesiąknięci ksenofobiąLęk i niechęć wobec obcych, przedstawicieli innych narodów, kultur lub religii. i zdolni do podłości.

Główne motywy literackie

Wielowątkowa struktura powieści pozwala na realizację wielu uniwersalnych motywów:

• Walka dobra ze złem – Wojna wymusza ekstremalne wybory. Paweł Kryński ryzykuje życie dla Żydów, podczas gdy Bronek Blutman wydaje ich na śmierć.
• Bóg – Zderzenie z okrucieństwem wywołuje kryzys wiary. Henio i Paweł wątpią w boską sprawiedliwość. Krawiec Apolinary Kujawski pyta, dlaczego Bóg tak surowo doświadcza Polskę.
• Miłość – Młody Pawełek Kryński kocha rówieśniczkę Monikę (która ginie w powstaniu) oraz platonicznie wzdycha do starszej o kilkanaście lat Irmy Seidenman. O względy Irmy zabiega też doktor filologii klasycznejNauka zajmująca się językami, literaturą i kulturą starożytnej Grecji i Rzymu., Adam Korda.
• Dorastanie – Paweł Kryński przechodzi drogę od beztroskiego maturzysty do zgorzkniałego opozycjonisty. Jego podsumowanie polskiej historii pełne jest gniewu na naród, który uważał się za Chrystusa NarodówRomantyczna koncepcja mesjanistyczna, według której Polska poprzez swoje cierpienie zbawi inne narody., a hodował donosicieli i oenreowcówCzłonek Obozu Narodowo-Radykalnego (ONR), skrajnie prawicowej i antysemickiej organizacji politycznej..
• Żydzi – Szczypiorski łamie stereotypy. Pokazuje zasymilowanychProces przystosowania się mniejszości narodowej do kultury i obyczajów narodu dominującego. inteligentów (Fichtelbaumowie), konfidentów (Blutman) i dzieci odrzucające nową tożsamość (Arturek Hirschfeld). Ojciec Henia, choć żył świecko, w obliczu śmierci zachowuje się jak ortodoksyjny ŻydOsoba ściśle przestrzegająca tradycyjnych zasad religijnych i obyczajowych judaizmu..
• Niemcy – Zestawienie fanatycznego nazisty Stucklera z refleksyjnym Johannem Müllerem, który brzydzi się niemiecką hipokryzjąDwulicowość, fałsz, udawanie szlachetnych intencji przy jednoczesnym łamaniu głoszonych zasad. i ślepym posłuszeństwem.
• Śmierć i cierpienie – Wojna zrównuje wszystkich. W getcie ginie rodzina Fichtelbaumów. W przypadkowej egzekucji ulicznej umiera krawiec Kujawski, wchodząc do panteonuZbiór najbardziej zasłużonych, wybitnych postaci w historii narodu lub grupy. bohaterów narodowych wbrew własnej woli.
• Donosicielstwo – Sposób na przetrwanie (Blutman) lub zarobek (Piękny Lolo). Zdrada staje się powszechnym elementem okupacyjnej codzienności.
• Zakonnica – Siostra Weronika ratuje żydowskie dzieci, ale jej motywacją jest chęć wymazania ich tożsamości i włączenia do Kościoła katolickiego. Traktuje judaizmMonoteistyczna religia Żydów, oparta na wierze w jednego Boga i przestrzeganiu prawa zawartego w Torze. z niechęcią.
• Prostytutka – Kobieta z marginesu okazuje uciekinierowi z getta więcej ludzkiego ciepła niż dawni znajomi z wyższych sfer.