Poetyka. Retoryka – Arystoteles

Anatomia dramatu według Arystotelesa

Poetyka to tekst, który ukształtował zachodnie myślenie o teatrze i literaturze. Arystoteles analizuje w nim mechanizmy działania sztuki na odbiorcę i precyzuje, jak powinien być skonstruowany idealny dramat. Centralnym pojęciem tego traktatu jest mimesisMimesis Kategoria estetyczna oznaczająca naśladowanie rzeczywistości w sztuce, ukazywanie prawdopodobieństwa zdarzeń.. Filozof twierdzi, że sztuka nie jest mechanicznym kopiowaniem świata jeden do jednego. Twórca ukazuje raczej to, co mogłoby się zdarzyć zgodnie z zasadami prawdopodobieństwa. Dzięki temu literatura przekazuje prawdy ogólne, głębsze niż zwykła relacja historyczna.

Kolejnym filarem teorii Arystotelesa jest katharsisKatharsis Stan wewnętrznego oczyszczenia i wyzwolenia z negatywnych emocji, wywoływany przez litość i trwogę.. Widz oglądający tragedię współprzeżywa losy bohatera. Odczuwa litość nad jego nieszczęściem i trwogę, że podobny los mógłby spotkać każdego. Finał sztuki przynosi ulgę i emocjonalne oczyszczenie.

Dobrze wiedzieć
Arystoteles otwarcie polemizował ze swoim nauczycielem, Platonem. Platon uważał sztukę za bezwartościową kopię kopii (świat materialny był dla niego tylko niedoskonałym odbiciem świata idei), która jedynie zwodzi zmysły i demoralizuje. Arystoteles zrehabilitował twórczość artystyczną. Udowodnił, że naśladownictwo ma ogromną wartość poznawczą, a sztuka pomaga człowiekowi zrozumieć mechanizmy rządzące światem.

Aby tragedia mogła wywołać katharsis, bohater musi popełnić błąd. Tu pojawia się pojęcie hamartiiHamartia Wina tragiczna; błędne rozpoznanie sytuacji przez bohatera, które nieuchronnie prowadzi do katastrofy., czyli winy tragicznej. Postać o szlachetnym charakterze podejmuje decyzję, która z powodu nieświadomości lub splotu okoliczności doprowadza ją do upadku. To właśnie hamartia odróżnia prawdziwy tragizm od zwykłego, przypadkowego nieszczęścia.

Trzy filary perswazji w Retoryce

W Retoryce Arystoteles bierze pod lupę sztukę perswazjiPerswazja Sztuka przekonywania kogoś do własnych racji, poglądów lub określonego działania za pomocą racjonalnych i emocjonalnych argumentów.. Opisuje narzędzia, dzięki którym mówca potrafi skutecznie przekonać tłum do swoich racji. Filozof wyróżnia trzy nierozerwalne elementy dobrego przemówienia:

Ethos – wiarygodność i moralny charakter mówcy. Odbiorca musi ufać osobie, która do niego przemawia.
Pathos – odwołanie do emocji słuchaczy. Skuteczny komunikat potrafi wzbudzić gniew, radość, współczucie lub strach.
Logos – siła argumentów, twarde dane i logika wywodu.

Ten trójpodział przetrwał próbę czasu. Współcześni specjaliści od marketingu, politycy i twórcy reklam wciąż opierają swoje komunikaty dokładnie na tych samych zasadach. Arystoteles uczy, że najskuteczniejszy przekaz łączy rzetelną wiedzę z odpowiednim ładunkiem emocjonalnym.

Arystoteles na maturze

Oba traktaty to dzieła czysto teoretyczne, pozbawione fabuły i bohaterów. Arystoteles występuje w nich w roli analityka. Często odwołuje się jednak do konkretnych tekstów kultury. Za absolutny wzorzec tragedii antycznej, spełniający wszystkie rygorystyczne zasady, uznaje Króla Edypa Sofoklesa.

Znajomość Poetyki i Retoryki to podstawa na egzaminie maturalnym. Pojęcia wypracowane przez Arystotelesa są niezbędne do analizy dramatów antycznych, takich jak Antygona czy Król Edyp. Narzędzia z Retoryki pozwalają z kolei precyzyjnie rozkładać na czynniki pierwsze teksty publicystyczne, przemówienia i eseje. Kategorie te przeniknęły do poetyki renesansowej, klasycystycznej i oświeceniowej, kształtując całą europejską literaturę.