Poetyka. Retoryka – Arystoteles - konteksty

Arystoteles

Arystoteles urodził się w 384 roku p.n.e. w Stagirze. Jego ojciec był królewskim lekarzem. Ten fakt ukształtował empiryczny, oparty na doświadczeniu styl myślenia przyszłego filozofa. Przez dwadzieścia lat Arystoteles uczył się w ateńskiej AkademiiSzkoła filozoficzna założona przez Platona w gaju Akademosa pod Atenami.. Po śmierci swojego mistrza, Platona, odszedł, by budować własny system.

W latach 343–335 p.n.e. wychowywał Aleksandra Macedońskiego. Dało mu to bezpośredni wgląd w politykę na najwyższym szczeblu władzy. Około 335 roku p.n.e. założył w Atenach własną szkołę – Lykeion. Tam właśnie powstawały Poetyka oraz Retoryka.

Filozof nie pisał tych dzieł dla szerokiej publiczności. Traktaty to najprawdopodobniej zapiski wykładowe przeznaczone wyłącznie dla uczniów. Ta akademicka geneza tłumaczy skrótowy, gęsty styl obu tekstów. Śmierć Aleksandra w 323 roku p.n.e. zmusiła myśliciela do ucieczki z Aten. Zmarł rok później w Chalkis.

Ateny IV wieku p.n.e.

Ateny czasów Arystotelesa to miasto po traumie. Klęska w wojnie peloponeskiejKonflikt zbrojny (431–404 p.n.e.) między Atenami a Spartą, zakończony upadkiem potęgi Aten. (404 r. p.n.e.) i kryzys demokracji mocno osłabiły pozycję polis. Symbolicznym końcem pewnej epoki był proces i śmierć Sokratesa w 399 roku p.n.e. Miasto odbudowywało się politycznie, ale wielka epoka dramatu minęła. Ajschylos, Sofokles i Eurypides tworzyli pokolenie wcześniej.

Arystoteles pisał Poetykę jako analizę dokonanego zjawiska. Tragedia attycka stanowiła dla niego materiał historyczny do zbadania, a nie żywą praktykę sceniczną. Zupełnie inaczej wyglądała sytuacja sztuki wymowy. Zgromadzenia i sądy ateńskie codziennie wymagały sprawności w przekonywaniu tłumów.

Macedonia pod rządami Filipa II i Aleksandra stopniowo przejmowała dominację nad Grecją. Zmiana układu sił stawiała pod znakiem zapytania sens klasycznej demokracji. Retoryka Arystotelesa była próbą uczynienia sztuki mówienia czymś racjonalnym, w opozycji do manipulacji zarzucanej ówczesnym mówcom.

Spuścizna po Platonie

Arystoteles przez dwie dekady uczył się od Platona. W wielu kwestiach zdecydowanie jednak z nim polemizował. Platon w Państwie wypędził poetów z idealnego polis. Zarzucał im, że mimesisKategoria estetyczna oznaczająca naśladowanie rzeczywistości w sztuce. oddala od prawdy, kopiując jedynie pozory rzeczy.

Uczeń odwrócił ten argument. Uznał naśladownictwo za naturalną i pożyteczną ludzką skłonność. Tragedia, poprzez katharsisOczyszczenie z emocji litości i trwogi, jakiego doznaje widz pod wpływem sztuki., przynosi widzom wewnętrzne oczyszczenie. Sztuka zyskała w ten sposób wartość moralną i poznawczą. Poetyka rozstrzyga dawny spór filozoficzny na korzyść artystów.

Podobnie Retoryka odpowiada na platońską krytykę sofistów. Arystoteles nie odrzuca perswazji. Chce ją oprzeć na trzech filarach: logosie (rozumie), ethosie (wiarygodności mówcy) i pathosie (emocjach odbiorcy). Czyni z niej precyzyjne narzędzie logiki.

Grecka tragedia attycka

Tragedia attycka rozwijała się w Atenach od końca VI do końca V wieku p.n.e. Wyrastała z religijnych obchodów ku czci Dionizosa. Jej formą był agonStarożytny grecki konkurs, turniej lub zawody, w tym przypadku rywalizacja dramaturgów. dramatyczny, podczas którego rywalizowały ze sobą trylogie tragiczne. Widowisko miało charakter zbiorowy i obywatelski. Oglądały je dziesiątki tysięcy Ateńczyków.

Arystoteles w Poetyce analizuje przede wszystkim Króla Edypa Sofoklesa. Traktuje ten utwór jako wzorcową tragedię. Dramat ten spełnia wszystkie postulowane przez filozofa wymagania: jedność akcji, perypetię i anagnoryzmMoment w tragedii, w którym bohater dowiaduje się o swojej prawdziwej tożsamości lub sytuacji..

Znajomość tego teatralnego kontekstu pozwala zrozumieć zasady arystotelesowskiej teorii. Filozof mocno akcentuje fabułę jako najważniejszy element tragedii. W teatrze greckim to właśnie akcja sceniczna, a nie psychologia postaci, stanowiła centrum widowiska. Maska, kostium i chór były strukturalnymi elementami, które Poetyka przyjmuje za oczywiste tło.

Tradycja retoryczna i sofiści

Retoryka w Grecji V i IV wieku p.n.e. stała się dochodowym zawodem. SofiściWędrowni nauczyciele w starożytnej Grecji, uczący za opłatą m.in. sztuki wymowy i argumentacji. pobierali wysokie opłaty za nauczanie skutecznego przemawiania. Gorgiasz, Protagoras i Trazymach stworzyli podwaliny technicznej retoryki. Ich podejście było jednak czysto pragmatyczne. Liczyło się zwycięstwo w sporze, a nie dochodzenie do prawdy.

Sokratejska krytyka uczyniła z retoryki słowo niemal obelżywe w kręgach filozoficznych. Arystoteles zrehabilitował tę dziedzinę. Zdefiniował ją jako zdolność do dostrzegania w każdej sprawie tego, co może przekonywać. Połączył skuteczność z etyką.

Kontekst demokratycznych instytucji ateńskich tłumaczy podział mów w Retoryce. Arystoteles wyróżnił trzy rodzaje przemówień: doradcze (polityczne), sądowe oraz popisowe. Odpowiadały one trzem głównym przestrzeniom publicznego słowa w starożytnych Atenach.

Przekaz i recepcja traktatów

Oryginalne teksty Arystotelesa miały burzliwą historię. Według tradycji zapiski filozofa trafiły do prywatnych rąk po jego śmierci. Przez wieki pozostawały słabo dostępne. Do szerszego obiegu wróciły dopiero w I wieku p.n.e. dzięki Andronikosowi z Rodos, który zebrał i skatalogował pisma myśliciela.

Poetyka przetrwała w nielicznych greckich manuskryptach oraz w arabskim przekładzie. To tłumaczy jej fragmentaryczność i liczne uszkodzenia tekstu. Retoryka zachowała się w lepszym stanie, choć również przeszła przez ręce setek kopistów.

W średniowieczu zachodnim Arystoteles był znany głównie poprzez arabskich komentatorów, takich jak AwicennaPerski lekarz, filozof i uczony z przełomu X i XI wieku, komentator dzieł Arystotelesa. i Awerroes. Renesans przyniósł powrót do oryginalnych greckich tekstów. Uczynił Poetykę kanonem europejskiej teorii literatury na kilka następnych stuleci. Traktaty te nie są gotowymi systemami, lecz tekstami z lukami, wymagającymi aktywnej interpretacji.