Poetyka. Retoryka – Arystoteles - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Arystoteles napisał „Poetykę” około 335 roku p.n.e. jako systematyczny wykład o sztuce poetyckiej. Traktat otwiera pojęcie mimesis, czyli naśladownictwa rzeczywistości, które filozof uznaje za naturalne źródło sztuki. Głównym tematem dzieła jest tragedia. Arystoteles definiuje ją jako naśladowanie poważnej, skończonej akcji przez działanie, a nie opowiadanie. Jej ostatecznym celem jest wywołanie katharsis, czyli oczyszczenia odbiorcy z litości i trwogi. Bohater idealnej tragedii nie jest ani w pełni doskonały, ani zepsuty. Jego upadek wynika z hamartii – niezawinionego błędu, a nie ze złej woli. Fabuła stanowi najważniejszy element dramatu, ważniejszy nawet od charakterów postaci.

Z kolei „Retoryka” to praktyczny podręcznik sztuki przekonywania. Filozof wyróżnia w nim trzy główne środki perswazji. Są to: ethos (wiarygodność mówcy), pathos (oddziaływanie na emocje słuchaczy) oraz logos (siła logicznych argumentów). Arystoteles dzieli mowy na trzy rodzaje: doradcze, sądowe i popisowe, przypisując każdemu z nich określony cel i czas. Oba traktaty zrewolucjonizowały antyczne myślenie o słowie. Do dziś tworzą fundament europejskiej teorii literatury oraz komunikacji społecznej.

Streszczenie szczegółowe

Poetyka - definicja tragedii i mimesis

Arystoteles rozpoczyna „Poetykę” od konkretnej tezy: wszelka sztuka poetycka opiera się na naśladownictwie. Mimesis nie oznacza tu jednak bezmyślnego kopiowania rzeczywistości. Chodzi o odtwarzanie ludzkich działań oraz ich prawdopodobnych przebiegów. Właśnie dlatego poezja jest według filozofa bardziej uniwersalna niż historia. Historyk opisuje wyłącznie to, co faktycznie się zdarzyło. Poeta skupia się na tym, co mogłoby się zdarzyć zgodnie z prawami prawdopodobieństwa.

Formy naśladownictwa różnią się w trzech wymiarach. Są to: środki (rytm, melodia, słowo), przedmioty (ludzie lepsi lub gorsi od przeciętnych) oraz sposób (przez opowiadanie lub działanie). Tragedia i komedia stanowią dwie strony tej samej zasady. Tragedia naśladuje ludzi szlachetniejszych, natomiast komedia skupia się na postaciach śmiesznych i gorszych.

Elementy składowe tragedii

W szóstym rozdziale traktatu Arystoteles formułuje słynną definicję tragedii:

„Tragedia jest to naśladowanie akcji poważnej, skończonej i posiadającej odpowiednią wielkość, wyrażone w języku ozdobnym (...) przez działanie, a nie przez opowiadanie, dokonujące przez litość i trwogę oczyszczenia takich uczuć.”

Z tego opisu wynika sześć elementów składowych dramatu. Filozof szereguje je według ważności. Absolutny priorytet ma fabuła (mythos), którą nazywa duszą tragedii. Dopiero za nią plasują się: charakter (ethos), myśl (dianoia), słowna wypowiedź (lexis), oprawa muzyczna (melopoiia) oraz widowisko (opsis). Arystoteles twierdzi wprost, że tragedia mogłaby istnieć bez widowiska, ale nigdy bez fabuły.

Dobra fabuła musi być spójna. Zdarzenia powinny wynikać z siebie nawzajem na drodze konieczności lub prawdopodobieństwa, wykluczając ślepy traf. Dwa kluczowe momenty akcji to perypetia (nagły zwrot wydarzeń w przeciwnym kierunku) oraz anagnoryzm (rozpoznanie, czyli przejście od niewiedzy do wiedzy). Najlepszy dramat płynnie łączy oba te elementy. Jako niedościgniony wzór Arystoteles wielokrotnie przywołuje „Króla Edypa”Klasyczna tragedia Sofoklesa, w której tytułowy bohater nieświadomie zabija ojca i poślubia matkę..

Katharsis i bohater tragiczny

Ostatecznym celem tragedii jest katharsis. Widz ma doświadczyć oczyszczenia z litości i trwogi. Arystoteles nie rozwija tego pojęcia szczegółowo, co przez wieki prowokowało gorące spory interpretacyjne. Badacze zastanawiali się, czy chodzi o medyczne odprowadzenie nadmiaru emocji, czy raczej o moralne uszlachetnienie widza. Sam mechanizm pozostaje jednak jasny. Odbiorca współodczuwa z bohaterem, przechodzi przez intensywne emocje i opuszcza teatr wewnętrznie przemieniony.

Kim musi być bohater, aby ten mechanizm zadziałał? Nie może być idealny. Upadek człowieka nieskazitelnego wywołałby w widzach jedynie oburzenie. Nie może być też całkowicie zepsuty, ponieważ jego zagłada nie wzbudziłaby żadnej litości. Arystoteles szuka złotego środka. Idealny bohater to człowiek szlachetny, który ponosi klęskę przez hamartię. To pojęcie oznacza błąd tragiczny, pomyłkę w ocenie sytuacji lub ślepy punkt. Edyp nie chce zabić ojca, ale robi to z powodu niewiedzy.

Jedność akcji i pozostałe reguły

Arystoteles kategorycznie wymaga zachowania jedności akcji. Fabuła musi opierać się na jednym głównym wątku, z wyraźnie zarysowanym początkiem, rozwinięciem i zakończeniem. Filozof nie formułuje wprost słynnej reguły trzech jednościKlasycystyczna zasada wymagająca od dramatu jedności czasu, miejsca i akcji.. Późniejsi komentatorzy, zwłaszcza w epoce renesansu, wyciągnęli jedność miejsca i czasu z luźnej uwagi o zamykaniu akcji w jednym obiegu słońca. Dla samego Arystotelesa bezwzględna była tylko jedność akcji.

Traktat analizuje również różnice między tragedią a epopejąRozbudowany utwór epicki pisany wierszem, ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych.. Epos może być znacznie dłuższy i obejmować wiele wątków, ale nadal musi trzymać się zasady prawdopodobieństwa. Jako mistrz formy epickiej pojawia się tu HomerLegendarny grecki wędrowny pieśniarz (aojda), uważany za autora „Iliady” i „Odysei”.. Arystoteles chwali go za to, że w jego dziełach każdy poboczny epizod służy nadrzędnej całości.

Retoryka - sztuka przekonywania

„Retoryka” rozpoczyna się od mocnego stwierdzenia: sztuka wymowy to odpowiedniczka dialektykiSztuka prowadzenia sporu i dochodzenia do prawdy poprzez ścieranie się przeciwstawnych poglądów.. Obie dziedziny zajmują się argumentowaniem i są dostępne dla każdego człowieka. Arystoteles ostro odcina się od wcześniejszych podręczników pisanych przez sofistówWędrowni nauczyciele w starożytnej Grecji, którzy za opłatą uczyli sztuki wymowy, często skupiając się na manipulacji.. Tamte teksty skupiały się wyłącznie na graniu emocjami tłumu. Dla autora „Retoryki” perswazja to sztuka znajdowania racjonalnych środków przekonywania.

Filozof opiera skuteczną komunikację na trzech filarach. Są to: ethos, pathos i logos. Ethos buduje wiarygodność mówcy. Słuchacze muszą uznać go za osobę kompetentną, uczciwą i życzliwą. Pathos odpowiada za wzbudzanie odpowiednich emocji u odbiorców. Nie służy to oszustwu, lecz wynika z faktu, że emocje naturalnie wpływają na ludzkie osądy. Logos to sama siła argumentu, oparta na entymemacieSkrócony sylogizm retoryczny, w którym jedna z przesłanek jest domyślna i oczywista dla odbiorcy. oraz przykładzie. Arystoteles uznaje logos za fundament, choć zaznacza, że wszystkie trzy elementy muszą ze sobą współpracować.

Trzy rodzaje mów

Arystoteles dzieli mowy na trzy kategorie, biorąc pod uwagę sytuację i cel wystąpienia. Mowy doradcze (deliberatywne) wybiegają w przyszłość. Mówca namawia w nich do podjęcia konkretnych działań publicznych lub je odradza, kierując się dobrem i pożytkiem obywateli. Mowy sądowe (forensyczne) skupiają się na przeszłości. Służą oskarżeniu lub obronie przed trybunałem, a ich celem jest ustalenie sprawiedliwości. Z kolei mowy popisowe (epideiktyczne) dotyczą teraźniejszości. To publiczne pochwały lub nagany, które mają sprawić słuchaczom przyjemność albo zniszczyć czyjąś reputację.

Każdy rodzaj mowy wykorzystuje własne topoiGotowe schematy argumentacyjne i motywy, z których mówca buduje swoje wystąpienie., czyli miejsca wspólne. Arystoteles szczegółowo wylicza te schematy. Wymienia między innymi argumenty z możliwości, z wielkości, z przykładu oraz z analogii, dając mówcom gotowe narzędzia do pracy.

Styl i kompozycja mowy

Trzecia księga „Retoryki” przechodzi od teorii argumentacji do praktycznych kwestii stylu. Arystoteles uznaje jasność za absolutnie najważniejszą cechę dobrego wystąpienia. Mowa musi być zrozumiała bez najmniejszego wysiłku ze strony odbiorcy. Zbyt ozdobny język budzi podejrzenia o manipulację, natomiast zbyt suchy po prostu nudzi. Najpotężniejszym środkiem stylistycznym jest dla filozofa metaforaZastąpienie właściwego słowa innym, opartym na podobieństwie, co ożywia język i działa na wyobraźnię., ponieważ nadaje słowom plastyczność i obrazowość.

W kwestii kompozycji Arystoteles wymaga minimum dwóch elementów: przedstawienia tematu oraz dowodzenia. W praktyce rozszerza ten schemat do czterech części. Są to: wstęp, przedstawienie faktów, dowody i zakończenie. Wstęp ma za zadanie zjednać słuchaczy i zarysować problem. Reszta mowy powinna zawierać wyłącznie to, co niezbędne do udowodnienia racji.