Arystoteles – biografia i poglądy filozofa

Wczesne życie i edukacja

Arystoteles urodził się w 384 roku p.n.e. w StagirzeStarożytne miasto na półwyspie Chalkidiki, od którego Arystoteles zyskał przydomek Stagiryta., na północnych rubieżach świata helleńskiego. Jego ojciec, Nikomach, pracował jako nadworny lekarz króla Macedonii Amyntasa III. Ta funkcja zapewniła przyszłemu filozofowi kontakt z dworem oraz wczesną fascynację biologią i obserwacją przyrody. Oboje rodziców stracił w dzieciństwie. Wychowaniem chłopca zajął się opiekun Proksen z Atarneus.

Mając siedemnaście lat, Arystoteles wyruszył do Aten. Wstąpił do Akademii PlatońskiejSzkoła filozoficzna założona przez Platona w Atenach ok. 387 r. p.n.e., funkcjonująca aż do 529 r. n.e., gdzie pozostał przez dwadzieścia lat – aż do śmierci Platona w 347 roku p.n.e. Szybko zyskał opinię najbystrzejszego ucznia. Platon nazywał go „umysłem szkoły”. Relacje między mistrzem a uczniem bywały jednak napięte. Arystoteles wcześnie zaczął kwestionować teorię ideiPlatońska koncepcja zakładająca, że prawdziwy byt to doskonałe, niematerialne idee, a świat materialny jest tylko ich niedoskonałym odbiciem., stanowiącą fundament platońskiego systemu.

Debiut i pierwsze dzieła

Jeszcze jako członek Akademii Arystoteles pisał dialogi przeznaczone dla szerokiej publiczności. Wzorował się na stylu swojego mistrza. Niemal wszystkie te wczesne, literacko dopracowane teksty zaginęły. Znamy je jedynie z fragmentów i wzmianek u późniejszych autorów. Cyceron chwalił ich „złoty strumień wymowy”. Brzmi to jak ironiczny kontrast wobec suchego, skondensowanego języka traktatów, które przetrwały do naszych czasów.

Po śmierci Platona Arystoteles opuścił Ateny. Przez kilka lat przebywał w Assos w Azji Mniejszej. Prowadził tam własną szkołę pod patronatem lokalnego władcy Hermiasza i poślubił jego bratanicę, Pytiadę. Następnie przeniósł się na wyspę Lesbos. Razem z Teofrastem prowadził systematyczne badania przyrodnicze. Obserwował morskie organizmy, klasyfikował rośliny i budował podwaliny biologii empirycznejPogląd uznający poznanie przez doświadczenie i zmysły za główne źródło wiedzy o świecie..

Dojrzałość twórcza

W 343 roku p.n.e. król Filip II Macedoński zaprosił Arystotelesa na swój dwór. Filozof objął posadę wychowawcy trzynastoletniego Aleksandra. Przez trzy lata kształcił przyszłego zdobywcę Persji, wpajając mu umiłowanie greckiej literatury.

Gdy Aleksander wyruszył na wyprawę wojenną, Arystoteles wrócił do Aten. W 335 roku p.n.e. założył własną szkołę – LikejonSzkoła filozoficzna Arystotelesa, nazwana od pobliskiej świątyni Apollona Likejskiego. Od niej pochodzi współczesne słowo „liceum”.. Jej członków zwano perypatetykamiUczniowie Arystotelesa. Nazwa pochodzi od greckiego słowa peripatein (spacerować), ponieważ filozof miał nauczać przechadzając się po krużgankach.. Właśnie tam powstały najważniejsze zachowane dzieła myśliciela.

Arystoteles stworzył encyklopedyczny projekt opisania całej rzeczywistości. Każda dziedzina otrzymała własną metodę badawczą i specyficzny język. Systematyczność odróżniała go od Platona, budującego jeden spójny mit o świecie idei. Najważniejsze pisma z tego okresu to:

• Organon – zbiór pism logicznych (m.in. Analityki pierwsze i wtóre), stanowiący fundament logiki formalnej na kolejne dwa tysiące lat.
• Fizyka i O niebie – traktaty z zakresu filozofii przyrody, wprowadzające teorię ruchu oraz koncepcję Pierwszego PoruszycielaW filozofii Arystotelesa: absolutna, nieruchoma przyczyna wszelkiego ruchu we wszechświecie, utożsamiana później przez chrześcijan z Bogiem..
• Metafizyka – rozważania o bycie, substancji i przyczynie. Sam tytuł został ukuty przez późniejszych edytorów od miejsca zwojów w zbiorze dzieł (po Fizyce).
• Etyka nikomachejska (ok. 340–330 p.n.e.) – teoria cnoty jako złotego środka oraz koncepcja eudajmonii (szczęścia rozumianego jako pełny rozkwit człowieka).
• Polityka – analiza ustrojów, typologia rządów i słynna definicja człowieka jako istoty społecznej (zoon politikon).
• Poetyka (ok. 335 p.n.e.) – teoria tragedii. Zachowała się tylko pierwsza księga.
• Retoryka – systematyczny wykład sztuki perswazji oparty na trójpodziale: ethos (wiarygodność mówcy), pathos (emocje odbiorcy) i logos (argument rozumowy).

Kontekst historyczny

Arystoteles działał w epoce, gdy świat greckiej polisStarożytne greckie miasto-państwo, charakteryzujące się niezależnością polityczną i gospodarczą. chylił się ku upadkowi. Klęska pod Cheroneją w 338 roku p.n.e. oraz macedońska dominacja Filipa II i Aleksandra rozbiły tradycyjny porządek autonomicznych miast. Filozof żył w samym centrum tych przemian. Jako wychowawca człowieka zmieniającego mapę świata oraz obywatel ateński z macedońskim rodowodem, zawsze pozostawał nieco na marginesie politycznych lojalności.

Gdy Aleksander Wielki zmarł w 323 roku p.n.e., w Atenach wybuchła fala antymacedońskich nastrojów. Arystotelesowi postawiono zarzut bezbożności. Był to ten sam paragraf, który kilkadziesiąt lat wcześniej doprowadził do skazania na śmierć Sokratesa. Filozofa uratował flegmatyczny realizm. Opuścił miasto, mówiąc podobno, że nie pozwoli Ateńczykom zgrzeszyć po raz drugi przeciw filozofii. Schronił się w Chalkis na wyspie Eubea. Zmarł tam rok później, w 322 roku p.n.e., z powodu choroby żołądka.

Spuścizna i znaczenie

Z kilkuset dzieł napisanych przez Arystotelesa przetrwało zaledwie około jednej trzeciej. Są to głównie notatki do wykładów, a nie teksty przeznaczone do publikacji. Te suche, często urwane w połowie zdania pisma zdominowały intelektualną historię Europy.

W średniowieczu Arystoteles stał się po prostu „Filozofem”. Tak nazywał go Tomasz z Akwinu, budując syntezę arystotelizmu z chrześcijańską teologią, zwaną scholastykąŚredniowieczny kierunek filozoficzny dążący do rozumowego udowodnienia dogmatów religijnych, oparty w dużej mierze na logice Arystotelesa.. Arabscy uczeni, przede wszystkim Awicenna i Awerroes, przechowali i skomentowali jego dzieła w czasach, gdy Europa Zachodnia miała do nich ograniczony dostęp.

Dla uczniów czytających „Poetykę” i „Retorykę” kluczowe pozostają trzy pojęcia wprowadzone przez Stagirytę do teorii literatury:

• Mimesis – twórcze naśladowanie rzeczywistości przez sztukę, niebędące jej zwykłym kopiowaniem.
• Katharsis – emocjonalne oczyszczenie widza tragedii poprzez wzbudzenie litości i trwogi.
• Hamartia – błąd lub wina tragiczna bohatera, która nieuchronnie prowadzi do jego upadku.

Te terminy wracały do użycia we wszystkich epokach. Do dziś pomagają zrozumieć, jak działa literatura i dlaczego wywołuje w nas tak silne emocje.