Słowniczek pojęć z Poetyki i Retoryki
Słowniczek porządkuje kluczowe terminy z zakresu teorii literatury i sztuki wymowy sformułowane przez Arystotelesa. Zestawienie obejmuje pojęcia opisujące strukturę tragedii antycznej, mechanizmy naśladowania rzeczywistości oraz środki perswazji. Zrozumienie tej siatki pojęciowej ułatwia analizę dramatów starożytnych i tekstów retorycznych.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 6 min
Spis treści
Arystoteles nie wymyślił wszystkich tych pojęć od zera. Wiele z nich funkcjonowało już w języku potocznym starożytnych Greków. Filozof nadał im jednak ścisłe, techniczne znaczenie, tworząc pierwszy w historii Europy spójny system pojęciowy do analizy literatury i wystąpień publicznych.
Pojęcia z teorii poezji i naśladownictwa
Mimesis
Naśladownictwo rzeczywistości jako fundament wszelkiej sztuki. Arystoteles odróżnia je od prostego kopiowania. Dobry poeta naśladuje nie to, co było, lecz to, co być mogło. Pokazuje działania ludzkie w ich prawdopodobnym lub koniecznym przebiegu. Mimesis dotyczy tragedii, komedii, eposuRozbudowany utwór narracyjny pisany wierszem, opowiadający o losach bohaterów na tle przełomowych wydarzeń. i muzyki. Każda z tych form naśladuje świat innymi środkami.
Praxis
Działanie, czyn ludzki. To właściwy przedmiot naśladownictwa w poezji. Tragedia naśladuje nie charaktery same w sobie, lecz konkretne działania i życie. Z tego powodu fabuła zawsze góruje nad psychologią postaci.
Mythos
Fabuła, układ zdarzeń w dziele. Arystoteles uznaje ją za duszę tragedii. Logika następujących po sobie wydarzeń decyduje o sile utworu. Dobry mythos musi być spójny, kompletny i odpowiedniej długości.
Ethos
Charakter, moralny profil postaci literackiej. W Poetyce ethos zajmuje drugie miejsce po fabule. Oznacza dyspozycję moralną bohatera, która uwidacznia się w jego wyborach. W Retoryce termin ten zyskuje zupełnie inne znaczenie.
Dianoia
Myśl, sposób argumentowania postaci w tragedii. Obejmuje to, co bohaterowie mówią i jak uzasadniają swoje racje. Dianoia to intelektualna warstwa dramatu, dotycząca samej wypowiedzi, a nie wrodzonego charakteru.
Lexis
Styl, sposób wysławiania się, dobór i układ słów. Dobry styl poetycki łączy jasność z podniosłością. Unika banalności, ale nie popada w niezrozumiałość.
Melopoiia i Opsis
Melopoiia to element muzyczny tragedii, śpiew chóru i aktorów. Opsis to widowisko sceniczne, oprawa wizualna. Arystoteles traktuje je jako środki pomocnicze. Opsis uważa za element najmniej związany ze sztuką poety, zależny od umiejętności rzemieślników i budowniczych dekoracji.
Pojęcia z teorii tragedii
Tragedia
Naśladownictwo akcji poważnej, skończonej i o odpowiedniej wielkości. Przez wzbudzenie litości i trwogi dokonuje oczyszczenia tych uczuć. Ta definicja z Poetyki ukształtowała całą europejską teorię literatury.
Katharsis
Oczyszczenie emocjonalne. Doznaje go widz tragedii przez przeżycie litości i trwogi. Badacze od wieków spierają się o dokładny sens tego pojęcia. Może chodzić o uwolnienie od nadmiaru emocji, ich uszlachetnienie lub efekt moralny. Arystoteles nie zostawił jednoznacznego wyjaśnienia.
Hamartia
Błąd lub wina tragiczna bohatera, która uruchamia ciąg nieszczęśliwych wydarzeń. Nie oznacza z reguły winy moralnej czy złego zamiaru. To pomyłka wynikająca z niewiedzy lub błędnej oceny sytuacji. EdypMityczny król Teb, który nieświadomie zabił własnego ojca i poślubił matkę. nie wie, że zabija ojca. KreonWładca Teb z mitologii greckiej, tragiczny oponent Antygony. nie rozumie, że łamie prawa boskie. To właśnie hamartia.
Hybris
Pycha, nadmierna duma. Prowadzi bohatera do przekroczenia granic wyznaczonych człowiekowi przez bogów lub naturę. To pojęcie szersze niż hamartia. Hybris to stała postawa, a nie jednorazowy błąd.
Perypetia i Anagnorisis
Perypetia to nagły zwrot akcji, zmiana sytuacji bohatera w kierunku przeciwnym do dotychczasowego. Musi wynikać z logiki zdarzeń, nie z przypadku. Anagnorisis to rozpoznanie, odkrycie prawdy przez bohatera. Klasyczny przykład to chwila, w której Edyp uświadamia sobie swoją tożsamość. Połączenie perypetii z anagnorisis daje najsilniejszy efekt dramatyczny.
Pathos
W Poetyce to scena cierpienia. Obejmuje gwałtowną śmierć, tortury, ból zadawany na oczach widza. Tworzy węzeł dramatycznyMoment w fabule, w którym zbiegają się i komplikują wątki, prowadząc do punktu kulminacyjnego. tragedii obok perypetii i anagnorisis.
Jedność akcji
Zasada, według której tragedia naśladuje jedną, zamkniętą całość. Akcja ma początek, środek i koniec. Usunięcie jakiegokolwiek elementu zaburza spójność. Arystoteles nie sformułował słynnej zasady trzech jedności. Jedność czasu wzmiankuje marginalnie, a jedności miejsca nie omawia w ogóle. Regułę tę rozbudował dopiero teatr klasycystycznyNurt w sztuce europejskiej (XVII-XVIII w.) nawiązujący do wzorców antycznych i rygorystycznie przestrzegający reguł formalnych..
Spoudaios i phaulos
Człowiek szlachetny (poważny, dobry) oraz człowiek niski (pospolity, zły). Tragedia naśladuje ludzi lepszych od przeciętnych, a komedia gorszych. Ten podział porządkuje całą typologię gatunków poetyckich.
Arystoteles napisał również drugą księgę Poetyki, w całości poświęconą komedii. Niestety, tekst ten zaginął w starożytności. To właśnie poszukiwania tego zaginionego rękopisu stanowią oś fabuły słynnej powieści Umberto Eco Imię róży.
Komedia i Epos
Komedia naśladuje ludzi gorszych od przeciętności, ale tylko w tym, co śmieszne. Śmieszność to pewien błąd lub brzydota, która nie powoduje bólu ani szkody. Epos to gatunek poezji poważnej. Różni się od tragedii tym, że posługuje się jednym metrumPowtarzalny wzorzec rytmiczny w wersie, oparty na układzie sylab akcentowanych i nieakcentowanych., opowiada narracyjnie i nie ogranicza go czas trwania. Arystoteles przyznaje tragedii pierwszeństwo jako formie doskonalszej.
Pojęcia z teorii retoryki
Retoryka
Sztuka znajdowania w każdej sprawie dostępnych środków perswazji. Arystoteles odróżnia ją od sofistykiNurt filozoficzny w starożytnej Grecji, skupiający się na sztuce przekonywania i argumentacji, często niezależnie od obiektywnej prawdy.. Retoryka nie manipuluje. Uczy rozpoznawać i stosować argumenty adekwatne do sytuacji. Jest siostrzaną dyscypliną dialektykiSztuka prowadzenia sporu i dochodzenia do prawdy poprzez ujawnianie sprzeczności w argumentach przeciwnika..
Trzy środki przekonywania: Ethos, Pathos, Logos
- Ethos – wiarygodność mówcy. Słuchacze ufają człowiekowi o dobrej reputacji, zdrowym rozsądku i życzliwości. Ethos działa jeszcze przed wypowiedzeniem pierwszego argumentu.
- Pathos – oddziaływanie na emocje słuchacza. Mówca musi rozumieć psychologię odbiorcy, by wzbudzać gniew, litość, strach czy zazdrość stosownie do celu mowy.
- Logos – dowód oparty na rozumowaniu i logice. Najważniejszy środek perswazji. Nawet mówca o wysokim ethosie przegra bez solidnych argumentów.
Entymem i Przykład (paradeigma)
Entymem to retoryczny odpowiednik sylogizmuSchemat wnioskowania logicznego, w którym z dwóch przesłanek wynika konkluzja (np. Każdy człowiek jest śmiertelny. Sokrates jest człowiekiem. Sokrates jest śmiertelny).. To rozumowanie, w którym jedna z przesłanek zostaje pominięta jako oczywista. Silniej angażuje słuchacza niż pełny dowód formalny. Przykład to retoryczny odpowiednik indukcjiTyp rozumowania polegający na wyprowadzaniu ogólnych wniosków na podstawie analizy poszczególnych przypadków.. Polega na dowodzeniu przez przytaczanie podobnych przypadków, historycznych lub fikcyjnych (np. bajek).
Gatunki mów
Arystoteles dzieli retorykę na trzy rodzaje, z których każdy ma inny cel i czas odniesienia:
- Doradcza (symbuleutyczna) – dotyczy przyszłości, jej celem jest pożytek lub szkoda.
- Sądowa (dikaniczna) – dotyczy przeszłości, jej celem jest sprawiedliwość lub niesprawiedliwość.
- Popisowa (epideiktyczna) – dotyczy teraźniejszości, jej celem jest piękno (pochwała) lub brzydota (nagana).
Topos
Dosłownie: miejsce. Gotowy schemat argumentacyjny do zastosowania w różnych sprawach. Arystoteles odróżnia toposy wspólne (uniwersalne) od szczegółowych (właściwych konkretnej dziedzinie). Retoryka uczy sprawnego korzystania z topiki, czyli zasobu takich schematów.