Geneza utworu i kontekst historyczny (Sejm Wielki)

Sejm Wielki jako scena historyczna

Kiedy w październiku 1788 roku w Warszawie zebrał się Sejm CzteroletniObradował w latach 1788–1792. Jego największym osiągnięciem było uchwalenie Konstytucji 3 maja., Rzeczpospolita stała na rozdrożu. Kraj po pierwszym rozbiorze z 1772 roku pilnie potrzebował naprawy ustroju, powiększenia armii i zmian społecznych. Zgromadzeni posłowie podzielili się na dwa wrogie obozy.

Stronnictwo patriotyczneObóz polityczny dążący do reform, kierowany m.in. przez Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja. parło do przodu, domagając się zniesienia liberum veto i nadania praw mieszczanom. Z kolei stronnictwo konserwatywne, wspierane przez Rosję, hamowało każdą inicjatywę w imię obrony szlacheckiej „złotej wolności”. Julian Ursyn Niemcewicz obserwował ten konflikt z pierwszego rzędu. Jako poseł z województwa inflanckiego brał czynny udział w obradach i widział mechanizmy władzy z bliska.

Błyskawiczna premiera i cel polityczny

Sztuka powstała w zaledwie kilka tygodni. Premiera odbyła się 15 stycznia 1791 roku w Teatrze Narodowym w Warszawie. Data ta nie była przypadkowa. Do uchwalenia Konstytucji 3 maja pozostawały niespełna cztery miesiące. Niemcewicz doskonale wiedział, że politykę robi się nie tylko na sali sejmowej, ale również w kawiarniach i teatrze.

Komedia miała uderzyć w przeciwników reform i przekonać niezdecydowanych. Działała na wyobraźnię widzów szybciej i mocniej niż zawiłe traktaty polityczne.

Polityczny manifest w kostiumie komedii

Struktura utworu opiera się na ostrym kontraście postaw. Podkomorzy i jego syn Walery to wzorowi patrioci – rozumni, wykształceni i gotowi do poświęceń dla ojczyzny. Na drugim biegunie stoi Starosta Gadulski. To żywa karykatura sarmatyzmuIdeologia i styl życia polskiej szlachty, z czasem kojarzona z zacofaniem, pijaństwem i niechęcią do edukacji.. Gadulski gardzi nauką, ślepo chwali liberum veto i uważa, że Rzeczpospolita powinna trwać w dawnym bezładzie.

Obrazu dopełnia Szarmancki – kosmopolitaPostawa polegająca na odrzuceniu więzi narodowych na rzecz poczucia bycia „obywatelem świata”. W literaturze często wyśmiewana jako ślepe naśladownictwo obcych mód. i modny fircyk, który bezmyślnie kopiuje zachodnie trendy, ignorując prawdziwe wartości oświecenia. Dla warszawskiej publiczności aluzje były oczywiste. Widzowie od razu rozpoznali w Gadulskim tych posłów, którzy blokowali sejmowe prace niekończącymi się przemówieniami.

Echa czarnej procesji

Ważnym tłem dla wydarzeń z komedii jest walka o prawa mieszczan. W 1789 roku ulicami Warszawy przeszła czarna procesjaManifestacja przedstawicieli miast królewskich z listopada 1789 roku. Ubrani na czarno mieszczanie domagali się praw publicznych.. Przedstawiciele miast wręczyli królowi petycję z żądaniem dopuszczenia ich do udziału w rządzeniu państwem.

Niemcewicz wplótł ten postulat w fabułę. Choć głównymi bohaterami pozostają szlachcice, cały utwór promuje szacunek do pracy i edukacji – wartości bliskie mieszczaństwu. Wpisuje się to bezpośrednio w program reformatorów takich jak Hugo Kołłątaj czy Stanisław Staszic.

Doświadczenia autora

Niemcewicz urodził się w 1758 roku na Polesiu. Jego poglądy ukształtowała nauka w Szkole RycerskiejElitarna uczelnia wojskowa założona w 1765 roku przez króla. Kształciła nowoczesne kadry oficerskie i obywatelskie w duchu patriotyzmu. – elitarnej uczelni, która wychowała całe pokolenie reformatorów. Służył jako adiutant księcia Adama Kazimierza Czartoryskiego i podróżował po Europie, chłonąc nowoczesne idee.

„Powrót posła” był jego debiutem dramatycznym. Sztuka z miejsca stała się hitem sezonu. Dyskutowano o niej w salonach, a prasa publikowała pochlebne recenzje.

Gorzki finał po Konstytucji 3 maja

Historia dopisała do komedii tragiczny epilog. Konstytucja 3 maja wprowadziła w życie postulaty, o które walczyli bohaterowie sztuki. Radość trwała jednak krótko. W 1792 roku zawiązano konfederację targowickąSpisek magnacki zawiązany w 1792 r. w porozumieniu z carycą Katarzyną II, mający na celu obalenie Konstytucji 3 maja., która przy wsparciu rosyjskiej armii zniszczyła dzieło Sejmu Wielkiego.

Niemcewicz walczył w obronie reform, a po upadku insurekcji kościuszkowskiej trafił do rosyjskiej niewoli. Czytany z perspektywy tych wydarzeń, „Powrót posła” traci swój propagandowy optymizm. Zmienia się w elegijny zapis utraconych nadziei i dokument epoki, w której Rzeczpospolita podjęła ostatnią próbę ratunku.