Powrót posła - motywy literackie
Komedia Juliana Ursyna Niemcewicza ukazuje przekrój polskiego społeczeństwa doby Sejmu Wielkiego poprzez wyraziste motywy literackie. Utwór zderza ze sobą postawy sarmackiego konserwatyzmu i bezkrytycznego zapatrzenia w modę francuską z oświeconym patriotyzmem. Wątki miłosne i obyczajowe służą tu obnażeniu narodowych wad oraz promowaniu koniecznych reform państwowych.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Sarmatyzm
SarmatyzmIdeologia polskiej szlachty oparta na micie o pochodzeniu od starożytnych Sarmatów, z czasem utożsamiana z zacofaniem i megalomanią. w komedii Niemcewicza to synonim zacofania, ślepego przywiązania do szlacheckich przywilejów i lęku przed reformami. Twarz tej postawie daje Starosta Gadulski. To człowiek głośny, pewny siebie, a jednocześnie kompletnie ślepy na polityczne zagrożenia. Gadulski broni liberum vetoZasada ustrojowa pozwalająca jednemu posłowi zerwać obrady sejmu i unieważnić podjęte uchwały. jak niepodległości. Nie dostrzega, że ten rzekomy fundament wolności zepchnął Rzeczpospolitą na skraj przepaści. Niemcewicz bezlitośnie obnaża sarmacki konserwatyzm. Pokazuje, że pod maską tradycji kryje się zwykła prywata i lenistwo. Zderzenie poglądów Gadulskiego z racjonalnym Podkomorzym jasno wyznacza kierunek, w którym powinna podążać Polska.
Rozwiń: Motyw sarmatyzmu - zderzenie dwóch postaw (czas czytania: 3 min)Kosmopolityzm i cudzoziemszczyzna
Na drugim biegunie krytyki leży bezmyślne kopiowanie obcych wzorców. Starościna i Szarmancki zachłystują się wszystkim, co płynie z Paryża. Moda, język, obyczaje – to dla nich jedyne wyznaczniki prestiżu. Starościna wplata w każdą rozmowę francuskie słówka, wierząc w swoje wyrafinowanie. Niemcewicz obnaża jednak jej wykorzenienie i intelektualną pustkę. Szarmancki to z kolei karykatura młodego szlachcica. Zamiast służyć ojczyźnie, trwoni czas na flirty i dobieranie garderoby. Kosmopolityzm działa tu jak lustrzane odbicie sarmatyzmu. Obie postawy to skrajności niszczące państwo od środka.
Rozwiń: Motyw kosmopolityzmu i cudzoziemszczyzny (czas czytania: 3 min)Patriotyzm
Miłość do ojczyzny w „Powrocie posła” ma bardzo konkretne wymagania. Walery wraca z obrad Sejmu WielkiegoObradował w latach 1788–1792, jego największym osiągnięciem było uchwalenie Konstytucji 3 maja. jako zdeklarowany zwolennik reform. Jest gotów poświęcić prywatne szczęście dla ratowania kraju. Jego ojciec, Podkomorzy, uosabia dojrzały, oświecony patriotyzm. Opiera się on na rozumie, a nie na sentymencie do przestarzałych przywilejów. Prawdziwa troska o państwo wymaga odwagi cywilnej. Trzeba głośno sprzeciwić się wstecznictwu i wziąć odpowiedzialność za zmiany. Pozytywni bohaterowie łączą polityczne zaangażowanie z osobistą uczciwością, stawiając dobro wspólne ponad własny majątek.
Niemcewicz napisał „Powrót posła” w zaledwie kilkanaście dni w 1790 roku, w trakcie przerwy w obradach Sejmu Wielkiego. Sztuka była elementem kampanii politycznej Stronnictwa Patriotycznego, mającej przekonać szlachtę do poparcia reform ustrojowych.
Miłość
Uczucie łączące Walerego i Teresę przypomina klasyczną intrygę komediową. Mamy dwoje zakochanych, przeszkody stawiane przez opiekunów i szczęśliwy finał. Niemcewicz podporządkowuje jednak ten wątek celom ideowym. Młodzi wyznają identyczne wartości patriotyczne. Ich związek symbolizuje przyszłość Polski, zbudowaną na oświeconych fundamentach. Teresa zrywa z wizerunkiem biernej panny na wydaniu. Ma własne zdanie, wykazuje charakter i twardo opowiada się za obozem reform. Miłość nie stanowi tu ucieczki od polityki. Staje się jej naturalnym przedłużeniem w życiu prywatnym.
Wady narodowe
Dramat to prawdziwy katalog polskich przywar. Niemcewicz zamyka w jednym salonie próżność, gadulstwo, prywatę i brak odpowiedzialności za państwo. Gadulski dużo mówi, a niewiele robi – jego nazwisko to klasyczne nomen omenZ łaciny „imię jest znakiem”; sytuacja, w której nazwisko postaci bezpośrednio oddaje jej charakter.. Starościna bezrefleksyjnie trwoni majątek na zagraniczne fanaberie. Szarmancki kalkuluje wyłącznie własny zysk. Każda z tych postaci uosabia konkretną słabość toczącą szlacheckie społeczeństwo. Komediowa forma sprawia, że ta ostra diagnoza społeczna trafia do widza bez moralizatorskiego ciężaru, ale uderza w punkt.
Konflikt pokoleń
Napięcie między starym a nowym porządkiem napędza akcję utworu. Gadulski i Starościna kurczowo trzymają się przeszłości. Walery i Teresa patrzą w przyszłość, rozumiejąc konieczność zmian. Niemcewicz unika jednak taniego schematu, w którym młodość zawsze ma rację, a starość błądzi. Podkomorzy, choć należy do starszej generacji, jest gorącym rzecznikiem reform. Prawdziwa linia podziału nie przebiega więc przez metrykę. Granica oddziela ludzi myślących kategoriami własnego portfela od tych, którzy widzą dobro wspólne.
Dwór szlachecki
Cała akcja zamyka się w dworku Podkomorstwa. W polskiej literaturze to przestrzeń tradycyjnie kojarzona z ostoją narodowych wartości. Niemcewicz ogrywa ten toposPowtarzający się motyw, obraz lub temat w literaturze, mający stałe, utrwalone w kulturze znaczenie. bardzo świadomie. Dwór przestaje być sielską arkadią. Zmienia się w polityczną arenę w miniaturze. Przez jeden salon przewijają się reprezentanci wszystkich najważniejszych postaw społecznych epoki. Dzięki temu zabiegowi kameralna komedia zyskuje potężny, ogólnonarodowy wymiar.