Motyw sarmatyzmu - zderzenie dwóch postaw
Komedia Juliana Ursyna Niemcewicza ukazuje pęknięcie wewnątrz szlacheckiego społeczeństwa u progu decydujących reform państwowych. Zderzenie dwóch odmiennych wizji patriotyzmu obnaża wady konserwatywnego sarmatyzmu i promuje postawę obywatelskiego zaangażowania. Utwór stanowi bezpośredni głos w dyskusji politycznej toczącej się podczas obrad Sejmu Czteroletniego.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Motyw w skrócie
Niemcewicz rozbija sarmatyzmIdeologia i styl życia polskiej szlachty, opierająca się na micie o pochodzeniu od starożytnego plemienia Sarmatów, z czasem kojarzona z konserwatyzmem i megalomanią. na dwa skrajne oblicza. Z jednej strony ukazuje jego zdegenerowaną formę, opartą na pysze stanowej, ślepym przywiązaniu do dawnych przywilejów i panicznych obawach przed jakimikolwiek zmianami. Z drugiej strony prezentuje wariant oświecony, w którym szacunek do polskości łączy się z racjonalnym myśleniem o przyszłości państwa. Tekst powstał w gorącym okresie historycznym i miał jasny cel: uderzyć w obóz blokujący reformy. Prawdziwy patriotyzm wymaga tu gotowości do poświęcenia własnych korzyści dla ratowania upadającej ojczyzny.
Premiera sztuki odbyła się 15 stycznia 1791 roku, zaledwie kilka miesięcy przed uchwaleniem Konstytucji 3 maja. Publiczność reagowała niezwykle żywiołowo, odnajdując w postaciach scenicznych cechy znanych sobie posłów i senatorów.
Jak motyw się przejawia?
Obrona liberum veto
Najbardziej jaskrawym przykładem bezkrytycznego uwielbienia dla złotej wolnościZespół przywilejów szlacheckich w dawnej Polsce, obejmujący m.in. wyłączność na posiadanie ziemi i nietykalność osobistą. jest tyrada Starosty Gadulskiego. Szlachcic z pełnym przekonaniem chwali liberum vetoPrawo pozwalające pojedynczemu posłowi na zerwanie obrad sejmu i unieważnienie podjętych uchwał. jako fundament ustroju. Nie dostrzega, że to właśnie ten mechanizm przez lata paraliżował państwo. Autor celowo wkłada w usta majętnego obywatela absurdalne argumenty. Scena ta wywoływała śmiech, ale jednocześnie budziła grozę. Tacy ludzie realnie decydowali o losach kraju.
Błogosławieństwo dla młodych
Oświecona wersja szlacheckości ujawnia się w działaniach Podkomorzego, szczególnie w stosunku do syna Walerego i jego ukochanej Teresy. Ojciec popiera ten związek, całkowicie ignorując kwestie majątkowe. Zamiast szukać synowej z ogromnym posagiem, docenia jej charakter i dobre wychowanie. To właśnie w domu rodzinnym młody poseł ukształtował swój polityczny entuzjazm. Spójność między głoszonymi ideałami a codziennym życiem stanowi tu największą siłę.
Kosmopolityczny salon
Krytyka obyczajowa dopełnia obrazu zepsucia. Starościna i jej faworyt Szarmancki tworzą środowisko całkowicie oderwane od polskich realiów. Gardzą rodzimą tradycją, bezmyślnie kopiując francuską modę i cudzoziemskie manieryBezkrytyczne naśladowanie obcych, najczęściej francuskich, wzorców kulturowych, językowych i modowych.. Szarmancki to łowca posagów, dla którego ojczyzna jest pustym słowem. Ta para stanowi odwrotność zapyziałego konserwatyzmu, ale szkodzi państwu w równym stopniu.
Funkcja motywu
Zderzenie skrajnych postaw pełni w dramacie funkcję czysto agitacyjną. Autor napisał komedię politycznąGatunek dramatyczny, którego głównym celem jest interwencja w bieżące sprawy publiczne i krytyka określonych postaw społecznych. jako narzędzie walki, wymierzone w konkretnych przeciwników z ław sejmowych. Ośmieszenie wstecznictwa miało zneutralizować opór wobec planowanych zmian ustrojowych.
Motyw ten spaja fabułę na poziomie etycznym. Konflikt o rękę dziewczyny to w istocie starcie dwóch systemów wartości. Wygrana zaangażowanego obywatela nad próżnym fircykiemW literaturze oświecenia typ modnego, powierzchownego mężczyzny, skupionego wyłącznie na rozrywce i wyglądzie. to moralny werdykt twórcy.
Przesłanie utworu jest jasne: szlachecka tradycja nie jest zła sama w sobie. Trzeba jedynie oddzielić w niej to, co wartościowe, od tego, co niszczące. Skostnienie i prywata prowadzą do zguby. Racjonalne myślenie o państwie daje szansę na jego ocalenie.