Czas i miejsce akcji. Prawiek jako mikrokosmos i centrum wszechświata
Przestrzeń tytułowego Prawieku w powieści Olgi Tokarczuk funkcjonuje jako mityczne centrum wszechświata, którego granic strzegą czterej archaniołowie. Czas historyczny XX wieku, obejmujący obie wojny światowe i czasy PRL-u, nieustannie zderza się tu z cyklicznym rytmem natury. Konstrukcja świata przedstawionego opiera się na koncepcji mikrokosmosu, w którym losy zwykłych mieszkańców wsi odzwierciedlają uniwersalne prawdy o ludzkiej egzystencji.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Granice, których pilnują archaniołowie
Prawiek to wieś, której nie znajdziesz na żadnej mapie. Olga Tokarczuk umieszcza ją w typowo polskim krajobrazie, między lasami, rzekami i polami. Od pierwszych stron powieści widać jednak, że to miejsce rządzi się własnymi prawami. Przestrzeń Prawieku jest zamknięta, wyodrębniona i ma charakter niemal sakralny.
Pisarka dosłownie otacza wieś boską ochroną. Na czterech krańcach Prawieku stoją archaniołowieW powieści są to Rafał, Uriel, Gabriel i Michał, pełniący rolę nadnaturalnych strażników przestrzeni.. To niewidzialni strażnicy pilnujący granic między tym, co znane i bezpieczne, a zewnętrznym światem. W wykreowanej rzeczywistości nie jest to tylko metafora. Archaniołowie naprawdę tam są, patrzą i strzegą przejścia.
Taka konstrukcja nadaje wsi charakter miejsca wyodrębnionego z reszty świata na mocy pradawnego aktu. Narrator określa to wprost:
Prawiek leży w środku wszechświata.
Brzmi to jak zdanie wyjęte z mitologii, a nie z podręcznika geografii. Prawiek trwa osobno jako miniaturowy wszechświat, całkowicie samowystarczalny i kompletny.
Sposób kreacji Prawieku mocno czerpie z nurtu realizmu magicznego. To konwencja literacka, w której zjawiska nadprzyrodzone, mityczne i magiczne są traktowane przez narratora i bohaterów jako naturalny element codziennej, szarej rzeczywistości.
Czas historyczny i czas mityczny
Akcja powieści obejmuje znaczną część XX wieku. Przez Prawiek przetaczają się wielkie wydarzenia historyczne. Wieś doświadcza obu wojen światowych, zmiany władzy, a później realiów PRL-u. Michał Niebieski idzie na front pierwszej wojny światowej. Później pojawia się Niemiec Kurt, który zakochuje się w Rucie i zostaje we wsi, choć teoretycznie powinien wyjechać. Wielka historia wkracza w życie bohaterów brutalnie i regularnie.
Prawiek przetrzymuje te wstrząsy. Czas historyczny płynie przez wieś jak rzeka przez kamień – zostawia ślad, ale go nie unosi. Tokarczuk buduje w ten sposób napięcie między dwoma porządkami. Z jednej strony mamy linearny czas historii, z drugiej – cykliczny czas mituKoncepcja czasu oparta na powtarzalności zjawisk, np. pór roku czy narodzin i śmierci, charakterystyczna dla myślenia mitycznego.. Pory roku wracają. Ludzie rodzą się i umierają według tego samego, odwiecznego wzoru.
Genowefa Niebieska przędzie, Kłoska zbiera zioła, a dziedzic Popielski siedzi w swoim dworze. Lata mijają, ale te obrazy mają w sobie coś ponadczasowego. Poszczególne rozdziały noszą tytuły zaczynające się od słowa „Czas” – na przykład „Czas Genowefy” czy „Czas Kłoski”. Każda postać ma swój własny rytm istnienia. Czas w Prawieku nie jest wspólną miarą, lecz czymś głęboko osobistym.
Przestrzeń jako mit
W granicach wsi istnieje kilka szczególnych miejsc. Las przy Prawieku jest ciemny, nieprzenikniony i rządzi się prawami, których człowiek nie potrafi pojąć. To królestwo Kłoski – kobiety żyjącej na marginesie społeczności, niezwykle blisko natury. Las nie stanowi tu tylko tła wydarzeń. Funkcjonuje niemal jak pełnoprawna postać.
Dwór dziedzica Popielskiego kryje w sobie tajemniczą grę planszową, która ma odwzorowywać cały wszechświat. Izydor NiebieskiSyn Michała i Genowefy, chłopiec o wyjątkowej wrażliwości, zafascynowany próbą racjonalnego uporządkowania świata. spędza życie na próbie zrozumienia tej gry, ale nigdy jej do końca nie pojmuje. Gra to model kosmosu wewnątrz mikrokosmosu, jakim jest Prawiek. Tokarczuk piętrzy te poziomy rzeczywistości całkowicie serio, bez cienia ironii.
Rzeka, młyn, pola i cmentarz – każde z tych miejsc niesie konkretne znaczenie. W Prawieku nie ma przestrzeni neutralnych. Każdy zakątek ma swoją duszę i historię sięgającą czasów przed ludzkimi początkami.
Mikrokosmos jako odpowiedź na pytanie o sens
Prawiek jako centrum wszechświata to konkretna propozycja filozoficzna. Każde miejsce, w którym toczy się ludzkie życie, staje się centrum. Paryż czy Warszawa nie są wcale bliżej „środka” niż bezimienna wioska na polskiej prowincji. Każda ludzka egzystencja jest pełna i kompletna sama w sobie.
Ten pomysł mocno nawiązuje do archaicznych mitologiiPierwotne systemy wierzeń, w których przestrzeń dzieliła się na oswojone, bezpieczne centrum (sacrum) i niebezpieczny, chaotyczny obszar zewnętrzny (profanum).. W dawnych wierzeniach każda osada ludzka stanowiła axis mundiZ łaciny "oś świata". W religioznawstwie to punkt centralny, w którym łączą się strefy nieba, ziemi i zaświatów. – punkt, w którym niebo styka się z ziemią. Tokarczuk bierze tę strukturę i nakłada ją na polską wieś XX wieku.
Efekt zaskakuje. Wioska, o której historia mogłaby łatwo zapomnieć, okazuje się miejscem absolutnie wyjątkowym. Rodzą się w niej, kochają i umierają prawdziwi ludzie. Archaniołowie na granicach Prawieku to nie tylko element fantastyki. To znak, że każde miejsce zasługuje na takich strażników, nawet jeśli na co dzień o nich zapominamy.