Olga Tokarczuk – biografia i twórczość noblistki
Olga Tokarczuk to jedna z najważniejszych współczesnych pisarek i laureatka Literackiej Nagrody Nobla za rok 2018. Jej twórczość łączy wnikliwą psychologię z mitologizacją codzienności, tworząc unikalny styl głęboko osadzony w historii Europy Środkowej. Biografia autorki bezpośrednio przekłada się na tematykę jej najgłośniejszych powieści, w tym lektury „Prawiek i inne czasy”.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Wczesne życie i edukacja
Olga Tokarczuk urodziła się 29 stycznia 1962 roku w Sulechowie na Ziemi Lubuskiej. Jej rodzice byli nauczycielami. Ojciec pracował jako bibliotekarz, co sprawiło, że dzieciństwo przyszłej noblistki upłynęło wśród książek. Tokarczuk dosłownie wychowywała się w szkolnej bibliotece. Swobodny dostęp do literatury ukształtował jej wyobraźnię znacznie wcześniej niż systemowa edukacja.
Później rodzina przeprowadziła się do Kietrza na Opolszczyźnie, gdzie pisarka skończyła liceum ogólnokształcące. W 1980 roku rozpoczęła studia psychologiczne na Uniwersytecie Warszawskim. Wybór ten zdeterminował jej późniejszy styl literacki. Psychologia JungaKoncepcja zakładająca istnienie nieświadomości zbiorowej, pełnej uniwersalnych symboli i wzorców zachowań., teoria archetypówPierwotny, wrodzony wzorzec postaci, motywu lub zachowania, wspólny dla całej ludzkości. i koncepcja nieświadomości zbiorowej na stałe weszły w tkankę jej myślenia o człowieku. Po uzyskaniu dyplomu przez kilka lat pracowała jako psychoterapeutka w poradni zdrowia psychicznego w Wałbrzychu.
Debiut i pierwsze dzieła
Literacki debiut Tokarczuk nastąpił, gdy miała trzydzieści dwa lata. W 1993 roku ukazała się powieść Podróż ludzi Księgi. Akcja tej historii toczy się w XVII-wiecznej Francji i Hiszpanii. Opowiada o grupie wędrowców szukających tajemniczej księgi, mającej zawierać uniwersalną prawdę. Krytycy szybko dostrzegli oryginalność tego pomysłu.
Dwa lata później, w 1995 roku, na półki księgarń trafiła powieść E.E.. To historia nastoletniej Erny Eltzner z wrocławskiej rodziny mieszczańskiej, która na początku XX wieku odkrywa w sobie zdolności medialne. Pisarka po raz pierwszy wyraźnie splotła tu codzienność z tym, co niewidzialne. Środowisko literackie zaczęło traktować ją jako jeden z najciekawszych nowych głosów w polskiej prozie.
Dojrzałość twórcza
Wydana w 1996 roku powieść Prawiek i inne czasy ugruntowała pozycję Tokarczuk. Historia wsi położonej na Kielecczyźnie, przez którą przetacza się XX wiek z obiema wojnami światowymi, opowiedziana jest mitograficznym językiemSposób narracji nadający zwykłym wydarzeniom rangę uniwersalnego, ponadczasowego mitu.. Czas staje się tu pełnoprawną postacią, a miejsca mają swoich anielskich strażników. Genowefa, Michał, Misia i Izydor Niebiescy, Kłoska zbierająca zioła czy Ruta o bursztynowych oczach noszą w sobie głęboko ludzki ciężar. Książka przyniosła autorce prestiżową Nagrodę Fundacji im. Kościelskich.
Styl Olgi Tokarczuk często określa się mianem realizmu magicznego. To nurt literacki, w którym elementy baśniowe, nadprzyrodzone i mityczne przenikają się z brutalną, codzienną rzeczywistością, tworząc spójny obraz świata.
Dom dzienny, dom nocny (1998) rozbudował mapę dolnośląskiego świata pisarki. Fragmentaryczna narracja, sąsiadujące ze sobą legendy, sny i żywoty świętych złożyły się na niezwykle oryginalny utwór. Tokarczuk udowodniła, że powieść nie musi być linearna, aby zachować spójność.
W 2007 roku ukazała się książka Bieguni, za którą autorka otrzymała Nagrodę Literacką Nike. Filozofia nomadyzmuKoczowniczy tryb życia; w literaturze to metafora ciągłego bycia w drodze i odrzucenia stałego zakorzenienia., fragmenty anatomiczne, podróże i obsesja ruchu połączyły się w formę wymykającą się tradycyjnym gatunkom. Angielskie tłumaczenie tej powieści przyniosło jej w 2018 roku Międzynarodową Nagrodę Bookera.
Księgi Jakubowe (2014) to największe objętościowo dzieło noblistki. Ponad dziewięćset stron tekstu opowiada historię Jakuba Franka, osiemnastowiecznego żydowskiego mistyka i twórcy sekty frankistówŻydowski ruch religijny z XVIII wieku, którego członkowie, podążając za Jakubem Frankiem, masowo przyjmowali chrzest katolicki.. Praca nad tą powieścią pochłonęła sześć lat. W 2015 roku książka zdobyła Nagrodę Nike.
Kontekst historyczny
Tokarczuk dorastała i tworzyła w Polsce, która po 1989 roku gwałtownie przebudowywała swoją tożsamość. Dolny Śląsk był regionem przesiąkniętym nakładającymi się historiami: niemiecką, polską i żydowską. To doświadczenie wielości pamięci, wymazanych śladów i domów zamieszkałych przez powojennych osadników stało się jednym ze stałych motywów jej twórczości. Ziemie Odzyskane traktowała jak historyczny palimpsestRękopis spisany na pergaminie, z którego zmyto wcześniejszy tekst. Metaforycznie: miejsce noszące ślady wielu minionych epok..
Jej bezkompromisowe spojrzenie na przeszłość wywoływało w Polsce gorące debaty. Po premierze Ksiąg Jakubowych Tokarczuk mówiła otwarcie o mrocznych kartach polskiej historii. W jednym z wywiadów telewizyjnych stwierdziła, że Polacy bywali nie tylko ofiarami, ale też kolonizatorami i sprawcami. Słowa te wywołały falę ataków ze strony środowisk prawicowych.
W 2019 roku Akademia Szwedzka przyznała jej Literacką Nagrodę Nobla za rok 2018. Oficjalne uzasadnienie mówiło o „narracyjnej wyobraźni, która z encyklopedyczną pasją reprezentuje przekraczanie granic jako formę życia”.
Spuścizna i znaczenie
Tokarczuk zmieniła obraz polskiej prozy na świecie. Jej powieści przełożono na ponad pięćdziesiąt języków. Jennifer Croft, tłumaczka Biegunów na język angielski, odebrała Nagrodę Bookera wspólnie z pisarką. To rzadka sytuacja w świecie wydawniczym, gdy tłumacz jest wymieniany jednym tchem z autorem oryginału.
W Polsce jej twórczość wykracza daleko poza samą literaturę. Pisarka stała się ważnym głosem w sporze o pamięć historyczną, ekologię i prawa zwierząt. Powołana przez nią we Wrocławiu Fundacja Olgi Tokarczuk aktywnie wspiera projekty edukacyjne, kulturalne i obywatelskie.
W swoim wykładzie noblowskim zatytułowanym „Czuły narrator” Tokarczuk sformułowała koncepcję narratora, który patrzy na świat z perspektywy czułości – rozumianej jako głębokie, empatyczne współodczuwanie z każdym elementem rzeczywistości.
Dla czytelnika Prawieku i innych czasów biografia Tokarczuk ma bardzo konkretny wymiar. To autorka, która wychowała się w środkowoeuropejskiej przestrzeni pełnej przemilczeń i historycznych pęknięć. Studia psychologiczne dały jej narzędzia do odczytywania ludzkich lęków. Złożona historia regionu dała jej powody, by pytać, kto i w jaki sposób opowiada nam przeszłość. Odpowiedzi na te pytania ukształtowały całą jej literacką drogę.