Proces - cytaty

Zderzenie z absurdem – aresztowanie Józefa K.

Powieść otwiera jedno z najsłynniejszych zdań w historii literatury. Od pierwszych stron czytelnik zostaje wrzucony w świat, w którym logika ustępuje miejsca grotesceKategoria estetyczna łącząca w jednym dziele elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem, absurd z logiką.. Józef K. traci kontrolę nad własnym życiem w dniu swoich trzydziestych urodzin.

„Ktoś musiał zrobić doniesienie na Józefa K., bo mimo że nic złego nie popełnił, został pewnego ranka po prostu aresztowany”

Narrator

„K. żył przecież w państwie praworządnym, wszędzie panował pokój, wszystkie prawa były przestrzegane, kto śmiał go we własnym mieszkaniu napadać?”

Józef K.

Bohater początkowo próbuje racjonalizować swoją sytuację. Odwołuje się do praw i logiki, nie rozumiejąc, że w świecie wykreowanym przez Kafkę te wartości nie mają żadnego znaczenia. Przedstawiciele prawa sami przyznają, że ich działania opierają się na ślepym posłuszeństwie wobec niejasnych procedur.

„Nasza władza, o ile ją znam, a znam tylko najniższe służbowe stopnie, nie szuka winy wśród ludności, raczej wina sama przyciąga organy sądowe, które ją wówczas ścigają, jak mówi ustawa, i wysyłają nas, strażników. Takie jest prawo. Gdzie więc może tu zajść jakaś pomyłka?”

Willem

„Pan jest aresztowany, pewnie, ale nie powinno to panu przeszkadzać w wykonywaniu zawodu. I nie powinno to również wpłynąć na codzienny tryb pańskiego życia”

Nadzorca

„(...) radzę panu mniej zajmować się nami i tym, co się z panem stanie, natomiast więcej myśleć o sobie. I lepiej nie robić tyle hałasu z tą pańską niewinnością, bo to psuje niezłe wrażenie, jakie pan na ogół sprawia”

Nadzorca

Nawet otoczenie bohatera traktuje jego sytuację jako coś naturalnego, choć niezrozumiałego. Wypowiedź gospodyni doskonale oddaje absurdSytuacja lub zjawisko pozbawione logicznego sensu, często używane w literaturze do ukazania bezcelowości ludzkich działań. całej sytuacji – aresztowanie staje się zjawiskiem niemal metafizycznym.

„Pan jest wprawdzie aresztowany, lecz nie tak, jak to bywa aresztowany złodziej. Jeśli się aresztuje złodzieja, wówczas jest źle, ale takie aresztowanie... Wydaje mi się, że jest to jakby coś uczonego (...) czego wprawdzie nie rozumiem, ale czego się też nie musi rozumieć”

Pani Grubach

Sąd jako wszechpotężna machina

W miarę rozwoju akcji Józef K. odkrywa prawdziwe oblicze instytucji, która go oskarża. Sąd nie jest miejscem sprawiedliwości, lecz potężną, skorumpowaną biurokracjąSformalizowany system zarządzania oparty na sztywnych procedurach, często prowadzący do odhumanizowania relacji międzyludzkich.. Urzędnicy są bezwzględni, a ich działania przypominają funkcjonowanie państwa totalitarnegoSystem rządów dążący do całkowitej kontroli nad życiem obywateli, często oparty na terrorze i rozbudowanej biurokracji..

„Nie ma wątpliwości, że za wszystkimi funkcjami tego sądu, a więc w moim wypadku za aresztowaniem i dzisiejszym przesłuchaniem, stoi jakaś wielka organizacja. Organizacja, która zatrudnia nie tylko przekupionych strażników, ograniczonych nadzorców i sędziów śledczych, mających w najlepszym razie skromne wymagania, lecz także utrzymuje biurokrację wysokiego i najwyższego stopnia, z nieodzownym a niezliczonym orszakiem sług, pisarzy, żandarmów i innych pomocników, może nawet katów, tak jest, nie cofam tego słowa”

Józef K.

„Więc to tak! (...) Przecież wy wszyscy jesteście, jak widzę, urzędnikami, jesteście tą przekupną bandą, przeciwko której wystąpiłem, stłoczyliście się tutaj jako gapie i szpicle, utworzyliście pozorne partie, z których jedna oklaskiwała mnie, aby mnie wybadać, chcieliście nauczyć się sztuki zwodzenia niewinnych!”

Józef K.

„Zupełnie nie uważam ich bowiem za winnych, winna jest organizacja, winni są wysocy urzędnicy”

Józef K.

Bohater szybko orientuje się, że oficjalne instytucje są jedynie fasadą. Prawdziwa władza ukrywa się w cieniu, a obrona przed nią jest z założenia skazana na porażkę.

„Ależ pan pracuje w sądzie w pałacu sprawiedliwości, a nie w tym na strychu”

Józef K.

„Chodzi o możliwie zupełne wyeliminowanie obrony, obwiniony powinien być zdany we wszystkim na siebie samego. W gruncie rzeczy niezły punkt widzenia, ale nic mylniejszego nad wniosek, że w sądzie tym adwokaci są obwinionym niepotrzebni. Przeciwnie, w żadnym innym sądzie nie są tak potrzebni jak w tym. Postępowanie sądowe bowiem jest na ogół trzymane w tajemnicy, nie tylko przed publicznością, ale także przed oskarżonym”

Mecenas Huld

„To prawo ma tylko najwyższy, dla pana, dla mnie, dla nas wszystkich, niedosięgły sąd”

Titorelli

Samotność i poszukiwanie pomocy

Józef K. próbuje znaleźć sojuszników. Zwraca się do kobiet, adwokata i malarza sądowego. Każda z tych prób kończy się jednak pogłębieniem jego alienacjiStan wyobcowania jednostki ze społeczeństwa, poczucie braku więzi z otoczeniem i utraty wpływu na własne życie.. Otoczenie traktuje jego proces jako stygmat.

„Werbuję sobie pomocnice (...) najpierw panna Bürstner, potem żona woźnego sądowego, a wreszcie ta mała pielęgniarka, która ma na mnie jakąś niepojętą ochotę. Jak ona tu sobie siedzi na moich kolanach, jakby to było jedyne, dla niej stworzone miejsce!”

Józef K.

„Kobiety mają wielką moc”

Józef K.

„Mieć taki proces, znaczy, już go przegrać”

Wuj Karol

Mecenas Huld ujawnia przerażającą prawdę o naturze oskarżenia. Sam fakt bycia podsądnym zmienia człowieka fizycznie i psychicznie, naznaczając go w oczach innych.

„Mimo to ci, którzy mają w tym doświadczenie, są w stanie w największym tłumie poznać oskarżonych co do jednego. Po czym? - zapyta pan. Moja odpowiedź nie zadowoli pana. Oskarżeni są właśnie najpiękniejsi. Nie może ich tak upiększać wina, bo - tak muszę przynajmniej mówić jako adwokat - nie wszyscy są przecież winni, nie może też czynić ich już teraz tak pięknymi słuszna kara, bo przecież nie wszyscy są karani - może to więc polegać tylko na wdrożonym przeciw nim postępowaniu, to ono wyciska na nich jakieś piętno”

Mecenas Huld

Natura winy i przemiana bohatera

Początkowy bunt Józefa K. stopniowo przeradza się w rezygnację. Bohater zaczyna internalizować poczucie winy, choć do samego końca nie dowiaduje się, za co właściwie został oskarżony. To klasyczny motyw egzystencjalizmuNurt filozoficzny zakładający, że człowiek jest wolny, ale ta wolność skazuje go na samotność, lęk i konieczność ciągłego nadawania sensu swojemu życiu. – wina wynika z samego faktu istnienia.

„Wnioskuję to z tego, że jestem wprawdzie oskarżony, ale nie mogę znaleźć najmniejszej winy, o którą można mnie było oskarżyć. Ale i to jest drugorzędną sprawą: kto mnie oskarża? - oto zasadnicze pytanie”

Józef K.

„Ale ja nie jestem winny (...) to omyłka. Jak może być człowiek w ogóle winny? Przecież wszyscy jesteśmy tu ludźmi, jeden jak drugi”

Józef K.

„Oto są akta sędziego śledczego (...) Proszę w nich spokojnie czytać dalej, panie sędzio śledczy, tej księgi win zaiste się nie boję, mimo że jest mi niedostępna, ponieważ mogę ją uchwycić tylko dwoma końcami palców i nie wezmę jej całą ręką”

Józef K.

Z czasem K. traci siły do walki. Zauważa, że system opiera się na fundamencie fałszu, z którym pojedynczy człowiek nie ma szans wygrać.

„Pogarda, jaką przedtem żywił dla procesu, znikła bez śladu”

Narrator

„Smutne zapatrywanie (...) Z kłamstwa robi się istotę porządku świata”

Józef K.

„Prosta opowieść przybrała spotworniałą postać”

Józef K.

Finał procesu – egzekucja

Ostatnie chwile Józefa K. to ostateczna kapitulacja wobec systemu. Wyrok zostaje wykonany w milczeniu, a bohater poddaje się mu niemal dobrowolnie, zachowując resztki godności w obliczu nieuchronnego końca.

„(...) kara jest równie sprawiedliwa jak nieunikniona”

Siepacz

„Jedyne, co teraz mogę zrobić (...) to zachować do końca spokój, rozwagę, rozsądek. Zawsze pragnąłem dwudziestoma rękami naraz chwytać świat, i to nawet dla niesłusznego celu. To było mylne; czy mam teraz pokazać, że nawet jednoroczny proces nie zdołał mnie niczego nauczyć? Czy mam odejść jak człowiek niepojętny? Czy mam pozwolić, by mówiono o mnie, że na początku procesu chciałem go ukończyć, a teraz na jego końcu znowu go zacząć? Nie chcę, by tak mówiono. Jestem wdzięczny za to, że dano mi na tę drogę tych półniemych, nic nie rozumiejących panów i że mnie samemu pozostawiono, abym powiedział sobie o tym, co nieuchronne”

Józef K.

Tuż przed śmiercią w głowie bohatera pojawiają się ostatnie, rozpaczliwe pytania o sens i możliwość ratunku. Odpowiedzią jest jednak tylko brutalny cios.

„Kto to był? Przyjaciel? Dobry człowiek? Ktoś, kto współczuł? Ktoś, kto chciał pomóc? Byłże to ktoś jeden? Czy byli to wszyscy? Byłaż jeszcze możliwa pomoc? Istniały jeszcze wybiegi, o których się zapomniało? Na pewno istniały”

Józef K.

„Gasnącymi oczyma widział jeszcze K., jak panowie, blisko przed jego twarzą, policzek przy policzku, śledzili ostateczne rozstrzygnięcie. «Jak pies!» - powiedział do siebie: było tak, jak gdyby wstyd miał go przeżyć”

Narrator