Charakterystyka i los Szymona Winrycha
Szymon Winrych to główny bohater opowiadania Stefana Żeromskiego, który z pełnym poświęceniem angażuje się w upadające powstanie styczniowe. Jego tragiczne losy i brutalna śmierć z rąk rosyjskich ułanów stanowią drastyczne zerwanie z romantycznym mitem pięknego umierania za ojczyznę. Postać ta uosabia osamotnienie ostatnich walczących oraz głęboki kryzys moralny narodu po klęsce zrywu niepodległościowego.
Autor: Dagna Wierzbicka
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Z salonów na błotniste bezdroża
Szymon Winrych wywodzi się ze szlachty, jednak w opowiadaniu przemierza jesienne bezdroża w chłopskim przebraniu. Przed wybuchem powstania styczniowegoZbrojny zryw narodowy przeciwko Rosji z lat 1863–1864, którego upadek przyniósł głęboki kryzys w polskim społeczeństwie. prowadził beztroskie życie. Znano go jako Jędrka, prezesa wesołego stowarzyszenia śrubstaków i króla syren warszawskich. Wybuch walk całkowicie odmienił jego priorytety. Winrych z pełnym oddaniem angażuje się w sprawę narodowowyzwoleńczą. Nadludzkim wysiłkiem próbuje dostarczyć transport karabinów do jednego z ostatnich walczących oddziałów.
Przez dwie noce już czuwał i trzeci dzień wciąż szedł przy wozie. Buty mu się w rzadkim błocie rozciapały tak misternie, że przyszwy szły swoim porządkiem, podeszwy swoim porządkiem, bose stopy w zupełnym odosobnieniu. Bardzo przemókł i przeziąbł do szpiku kości.
Świadomość klęski i diagnoza społeczeństwa
Powstaniec zdaje sobie sprawę, że zryw chyli się ku upadkowi. Mimo skrajnego wyczerpania fizycznego i psychicznego nie poddaje się. Kiedy innych ogarnia trwoga, on pozostaje zawzięty i nieustępliwy. Winrych trafnie diagnozuje nadchodzący kryzys moralny narodu. Przewiduje, że klęska wyzwoli w ludziach najgorsze instynkty, a dawne ideały zostaną zdeptane.
Wszystko przełajdaczone – szepce Winrych pogwizdując – przegrane nie tylko do ostatniej nitki, ale do ostatniego westchnienia wolnego. Teraz dopiero wyleci na świat strach o wielkich ślepiach, ze stojącymi na łbie włosami, i wypędzi z mysich nor wszystkich metafizyków reakcji i proroków ciemnoty.
Monolog Winrycha to gorzka diagnoza postaw społecznych po 1864 roku. Żeromski krytykuje w ten sposób ugodowość, lojalizm wobec zaborcy oraz odcięcie się części społeczeństwa od niepodległościowych ideałów na rzecz własnego, wygodnego bezpieczeństwa.
Parodia etosu rycerskiego
Ostatnie chwile bohatera obnażają brutalność wojny. Zaatakowany przez rosyjski patrol ułanówFormacja lekkiej jazdy uzbrojona w lance i szable, w polskiej tradycji kojarzona z honorem i odwagą., Winrych tylko raz prosi o litość. Moskale mordują go z bestialskim okrucieństwem. Zygmunt Lisowski w Nowelistyce Stefana Żeromskiego interpretuje tę scenę jako ironiczną parodię średniowiecznego turnieju rycerskiegoŚredniowieczne zawody konne, w których rycerze walczyli według ścisłego kodeksu honorowego..
Opis śmierci powstańca posiada wymowę ironiczną, gdyż postępowanie i postawa żołdaków rosyjskich stanowią całkowite zaprzeczenie żołnierskiego kodeksu i honoru. W turnieju owym biorą udział dwaj z ośmiu jeźdźców [...] lecz nie siebie atakują lancami, a tylko bezbronnego cywila, dokonując na nim istnej masakry.
Trzeci żołnierz dobija leżącego w błocie powstańca strzałem w głowę. Czerpie z tego sadystyczną przyjemność.
Odarcie śmierci z patosu
Żeromski celowo zrywa z romantycznym mitem pięknego umierania za ojczyznę. Śmierć Winrycha pozbawiona jest heroizmuZdolność do dokonywania wielkich czynów, wymagających wyjątkowego męstwa i poświęcenia.. Powstaniec ginie samotnie w jesiennym błocie. Zamiast uroczystego pogrzebu czeka go profanacja. Zostaje pochowany w przydrożnym rowie razem ze zwłokami swojego konia. Grabarzem okazuje się miejscowy chłop, który bez skrupułów ograbia ciało rodaka.
Mimo upokarzających okoliczności, w ostatnich chwilach Winrych zachowuje godność. Jego ostatnie słowa to fragment Modlitwy PańskiejModlitwa „Ojcze nasz”, w której wierni proszą m.in. o odpuszczenie win i zdolność przebaczania innym.: Odpuść nam nasze winy, jako i my odpuszczamy naszym winowajcom. Umiera z wiarą w nieśmiertelność i zdolnością do wybaczenia swoim oprawcom.
Ostatni romantyk w brutalnym świecie
Szymon Winrych łączy w sobie cechy bohatera romantycznegoPostać wybitna, samotna, zbuntowana przeciwko światu, często poświęcająca życie w imię wyższych idei. z brutalnym realizmem epoki pozytywizmuEpoka literacka po upadku powstania styczniowego, skupiająca się na pracy u podstaw i realizmie, odrzucająca zbrojne zrywy.. Podobnie jak romantycy, walczy w osamotnieniu i z góry skazany jest na porażkę. Gardzi zachowawczą postawą tych, którzy zrezygnowali z walki o niepodległość. Jednocześnie jego los zostaje ukazany w sposób skrajnie naturalistycznyKierunek w literaturze ukazujący świat w sposób brutalny, fizjologiczny, często skupiający się na ciemnych stronach ludzkiej egzystencji.. Odarcie śmierci z patosu potęguje tragizm tej postaci. Czyni z Winrycha symbol ostatecznego upadku powstańczych nadziei.