Stosunek chłopa do powstania
Stefan Żeromski w noweli ukazuje tragiczną przepaść między walczącą o niepodległość szlachtą a obojętnym wobec zrywu ludem. Postawa chłopa, który bezcześci i ograbia zwłoki Szymona Winrycha, stanowi brutalny obraz nieświadomości narodowej najniższych warstw społecznych. Pisarz nie potępia jednak samego włościanina, lecz obarcza winą system pańszczyźniany i wyzysk, które doprowadziły do moralnego upadku chłopstwa.
Autor: Dagna Wierzbicka
Czas czytania: 3 min
Spis treści
Brak świadomości narodowej i obiektywizm narratora
Powstanie styczniowePolski zryw narodowowyzwoleńczy z lat 1863–1864, skierowany przeciwko Imperium Rosyjskiemu. z góry skazane było na porażkę, ponieważ najliczniejsza grupa społeczna nie utożsamiała się z jego celami. Żeromski obrazuje ten problem poprzez postać nędzarza, który pod osłoną nocy skrada się do zwłok Szymona Winrycha. Chłop ograbia zabitego ze wszystkiego, co ma jakąkolwiek wartość materialną. Narrator relacjonuje tę scenę z chłodnym obiektywizmem. Nie ocenia i nie potępia samego sprawcy. Zamiast tego wskazuje, że zachowanie włościanina to bezpośredni skutek wielowiekowej niewoli, biedy i celowo podtrzymywanej ciemnoty.
Nieświadoma zemsta za lata wyzysku
Prawdziwą tragedią dla autora nie jest militarna klęska zrywu, ale głębokie pęknięcie wewnątrz polskiego społeczeństwa. Powstańcze idee wolnościowe zupełnie nie trafiały do chłopów. Działanie nędzarza to w istocie ślepy, niezaplanowany odwet za pokolenia upokorzeń.
Tak bez wiedzy i woli zemściwszy się za tylowieczne niewolnictwo, za szerzenie ciemnoty, za wyzysk, za hańbę i za cierpienie ludu, szedł ku domowi z odkrytą głową i modlitwą na ustach. Dziwnie rzewna radość wstępowała do jego duszy [...] Głęboko, prawdziwie z całej duszy wielbił Boga za to, że w bezgranicznym miłosierdziu swoim zesłał mu tyle żelastwa i rzemienia.
Chłop nie rozumie sensu walki narodowowyzwoleńczej. Cieszy się jedynie z faktu, że los zesłał mu darmowe materiały, które pozwolą mu przetrwać kolejny dzień w skrajnej nędzy.
Władze rosyjskie doskonale zdawały sobie sprawę z napięć społecznych na ziemiach polskich. W marcu 1864 roku car Aleksander II wydał ukaz o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim. Ten sprytny ruch polityczny ostatecznie odciągnął wieś od udziału w powstaniu i przypieczętował jego upadek.
Zrównanie człowieka ze zwierzęciem
Szokujący jest stosunek włościanina do ciał poległych. Zwłoki człowieka i konia traktuje z identyczną, przerażającą obojętnością. Obie istoty mają dla niego wyłącznie wartość użytkową. Powstańca odziera z ubrań, a konia ze skóry. Następnie wrzuca oba ciała do jednego, wspólnego dołu po ziemniakach. Ta brutalna scena obnaża całkowity brak empatii, wynikający z desperackiej walki o biologiczne przetrwanie.
Groteskowa modlitwa nad zwłokami
Zanim chłop przystępuje do grabieży, wykonuje gest, który nadaje całej sytuacji wymiar groteskowyKategoria estetyczna łącząca elementy sprzeczne, np. komizm z tragizmem lub sacrum z profanum.. Staje nad zwłokami Winrycha, zdejmuje czapkę, żegna się i głośno odmawia pacierz. Trudno jednoznacznie określić intencję tej modlitwy. Może to być prośba o wybaczenie grzechu, mechaniczny nawyk religijny, a może wręcz podziękowanie Bogu za niespodziewane łupy.
Religijny rytuał tłumi wyrzuty sumienia tylko na ułamek sekundy. Zaraz po wybrzmieniu słów modlitwy chłop z błyskiem pożądliwości w oczach rzuca się do przeszukiwania kieszeni zmarłego.
Motyw chłopski w innych dziełach Żeromskiego
Motyw wrogości lub obojętności chłopstwa wobec walczącej szlachty powraca w twórczości Żeromskiego wielokrotnie. Podobne obrazy odnajdujemy w Wiernej rzece oraz Echach leśnych. Pisarz konsekwentnie obnaża w nich skutki politycznej ignorancji ludu, który potrafił wydawać niedobitków w ręce zaborcyPaństwo biorące udział w rozbiorach Polski (Rosja, Prusy lub Austria). W tym przypadku mowa o władzach rosyjskich. w zamian za nagrody finansowe lub medale.