Świętoszek - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja rozgrywa się w Paryżu, w domu zamożnego mieszczanina Orgona. Głowa rodziny oraz jego matka, pani Pernelle, są całkowicie zafascynowani osobą Tartuffe'a – rzekomo niezwykle pobożnego i skromnego człowieka. W rzeczywistości to wyrachowany oszust, który pod płaszczykiem religijności manipuluje domownikami. Orgon, ignorując potrzeby bliskich, zrywa zaręczyny swojej córki Marianny z Walerym i postanawia wydać ją za Świętoszka. Zapisuje mu również cały swój majątek oraz powierza kompromitującą szkatułkę z dokumentami politycznymi. Reszta rodziny, w tym trzeźwo myśląca pokojówka Doryna oraz szwagier Kleant, bezskutecznie próbuje otworzyć Orgonowi oczy.

Przełom następuje, gdy żona Orgona, Elmira, aranżuje schadzkę z Tartuffe'em, ukrywając męża pod stołem. Orgon na własne uszy słyszy, jak rzekomy święty próbuje uwieść jego żonę i kpi z jego naiwności. Wyrzucony z domu oszust postanawia się zemścić, wykorzystując akt darowizny i tajne dokumenty, by zniszczyć swojego dobroczyńcę. Wraz z oficerem gwardii przybywa, by aresztować Orgona. Ta komediaGatunek dramatyczny o pogodnej tematyce, żywej akcji i pomyślnym zakończeniu, często wyśmiewający ludzkie wady. kończy się jednak niespodziewanym zwrotem akcji – mądry król przejrzał intrygę i nakazał aresztować samego Tartuffe'a, poszukiwanego od dawna przestępcę. Orgon odzyskuje majątek, a Marianna może poślubić ukochanego Walerego.

Streszczenie szczegółowe

AKT PIERWSZY

Scena pierwsza

Osoby: Pani Pernelle, Elmira, Marianna, Kleant, Damis, Doryna, Flipota.

Pani Pernelle opuszcza dom swojego syna w ogromnym oburzeniu. Rozdaje policzki służącej Flipocie i nie dopuszcza nikogo do głosu. Zarzuca całej rodzinie brak szacunku i potępia ich negatywne nastawienie do Tartuffe'a. Starsza pani traktuje każdą krytykę tego rzekomo pobożnego człowieka jako osobistą zniewagę, demonstrując skrajną dewocjęPrzesadna, często powierzchowna i manifestowana na pokaz pobożność. i fanatyzmŚlepe, bezkrytyczne oddanie jakiejś idei lub religii, połączone z nietolerancją dla innych poglądów..

Scena druga

Osoby: Kleant, Doryna.

Kleant i Doryna zostają sami. Dyskutują o destrukcyjnym wpływie Tartuffe'a na domowników. Zgadzają się, że oszust całkowicie omotał Orgona i jego matkę. Pan domu zaniedbuje własną rodzinę, a każdą decyzję konsultuje z obłudnikiem, oddając mu nieograniczoną władzę. Jego zachowanie to czysta hipokryzjaFałszywość, obłuda; udawanie szlachetnych intencji, by ukryć prawdziwe, samolubne motywy..

Scena trzecia

Osoby: Elmira, Marianna, Damis, Kleant, Doryna.

Elmira wraca po pożegnaniu teściowej. Widząc nadchodzącego męża, woli uniknąć konfrontacji i odchodzi do swojego pokoju.

Scena czwarta

Osoby: Kleant, Damis, Doryna.

Damis prosi Kleanta o interwencję. Chce, by wuj porozmawiał z Orgonem o planowanym małżeństwie Marianny z Walerym. Sprawa jest dla niego osobiście ważna – sam planuje oświadczyć się siostrze Walerego. Młodzieniec wybiega, by nie spotkać ojca.

Scena piąta

Osoby: Orgon, Kleant, Doryna.

Orgon wraca po dwudniowej nieobecności. Kleant próbuje z nim porozmawiać, ale pan domu kompletnie ignoruje szwagra. Interesuje go tylko jedno. Doryna celowo opowiada o ciężkiej chorobie Elmiry – jej gorączce i bólach głowy. Orgon puszcza to mimo uszu, dopytując wyłącznie o samopoczucie Tartuffe'a. Słysząc, że gość jadł za dwóch i spał wybornie, wzdycha z troską: „Biedaczek”. Pokojówka kwituje to zjadliwą ironiąŚrodek stylistyczny polegający na sprzeczności między dosłownym znaczeniem słów a ich właściwym, ukrytym sensem.:

„Teraz biegnę do pani: niech się biedna dowie, / Z jaką pan troskliwością pytał o jej zdrowie.”

Scena szósta

Osoby: Orgon, Kleant.

Kleant, pełniąc rolę rezoneraPostać w dramacie, która nie bierze aktywnego udziału w intrydze, lecz komentuje wydarzenia i wygłasza poglądy autora., próbuje przemówić szwagrowi do rozumu. Wytyka mu dziwne porządki panujące w domu. Orgon w odpowiedzi wygłasza pean na cześć Świętoszka. Twierdzi, że dzięki niemu wyzwolił się od ziemskich przywiązań:

„Mógłbym na zgon dziś patrzeć matki, dzieci, żony, / I nie uczułbym w sercu, ot, nawet ukłucia.”

Gospodarz z fascynacją wspomina ich pierwsze spotkanie w kościele. Tartuffe ostentacyjnie umartwiał sięDobrowolne zadawanie sobie cierpienia fizycznego lub psychicznego w celach religijnych., leżąc krzyżem, a potem rozdawał jałmużnęDobrowolny datek, najczęściej w formie pieniędzy lub jedzenia, przekazywany osobom ubogim.. Ujęty tą postawą Orgon zaprosił go pod swój dach. Kleant tłumaczy, że prawdziwa pobożność nie szuka poklasku, ale jego argumenty trafiają w próżnię. Na koniec pyta wprost o obiecany ślub Marianny z Walerym. Orgon kluczy i unika odpowiedzi. Kleant postanawia ostrzec niedoszłego pana młodego.

AKT DRUGI

Scena pierwsza

Osoby: Orgon, Marianna.

Orgon sprawdza, czy nikt nie podsłuchuje, i pyta córkę o jej stosunek do Tartuffe'a.

Scena druga

Osoby: Orgon, Marianna, Doryna.

Ojciec oświadcza Mariannie, że to Świętoszek zostanie jej mężem. Do pokoju wkracza Doryna. Pokojówka początkowo bierze te słowa za żart. Gdy dociera do niej powaga sytuacji, ostro krytykuje pomysł. Kpi z rzekomego świętego, nazywając go bigotemOsoba manifestująca swoją religijność w sposób przesadny i nietolerancyjny wobec innych. i hołyszemPrzestarzałe określenie człowieka biednego, pozbawionego majątku; nędzarz.. Orgon wpada w furię. Doryna ostrzega, że zmuszanie dziewczyny do ślubu z niekochanym mężczyzną to prosta droga do zdrady małżeńskiej. Wściekły gospodarz próbuje spoliczkować pyskatą służącą, ale ta zręcznie ucieka.

Scena trzecia

Osoby: Marianna, Doryna.

Doryna ma pretensje do Marianny o jej bierność. Dziewczyna tłumaczy się posłuszeństwem wobec ojca, choć na samą myśl o ślubie z Tartuffe'em rozważa samobójstwo. Kocha Walerego, ale brakuje jej odwagi do buntu. Pokojówka bezlitośnie maluje przed nią wizję życia u boku obłudnika, stosując okrutny komizm postaciWywoływanie śmiechu poprzez przerysowanie cech charakteru, wyglądu lub zachowania bohatera.. W końcu obie zaczynają szukać wyjścia z sytuacji.

Scena czwarta

Osoby: Walery, Marianna, Doryna.

Zjawia się Walery. Słyszał już plotki i żąda od Marianny wyjaśnień. Dumna dziewczyna udaje obojętność. Urażony chłopak radzi jej słuchać ojca. Wybucha ostra kłótnia zakochanych. Walery chce odejść na zawsze, ale Doryna siłą zatrzymuje oboje. Godzi młodych i układa plan intrygiSkryte, podstępne działanie postaci mające na celu pokrzyżowanie planów innych bohaterów.. Marianna ma udawać uległość, by zyskać na czasie, a Walery zmobilizuje przyjaciół do walki o jej rękę.

AKT TRZECI

Scena pierwsza

Osoby: Damis, Doryna.

Damis kipi z gniewu na wieść o zerwanych zaręczynach. Chce natychmiast rozprawić się z Tartuffe'em. Doryna studzi jego zapał. Uważa, że kluczem do sukcesu jest Elmira – Świętoszek jest w nią wpatrzony jak w obrazek. Damis chowa się w sąsiednim pokoju, by podsłuchać rozmowę.

Scena druga

Osoby: Tartuffe, Doryna.

Wkracza Tartuffe. Na widok Doryny ostentacyjnie wyciąga chusteczkę i każe jej zasłonić dekolt, by nie kusiła go do grzechu. Pokojówka wyśmiewa jego fałszywą skromność i przekazuje prośbę Elmiry o spotkanie.

Scena trzecia

Osoby: Elmira, Tartuffe.

Świętoszek zostaje sam z Elmirą. Szybko porzuca maskę ascety. Komplementuje jej urodę i pozwala sobie na coraz śmielsze gesty – chwyta ją za dłoń, kładzie rękę na jej kolanie. Elmira zachowuje zimną krew i dystans. Tartuffe wprost wyznaje jej miłość i namawia do romansu. Kobieta stawia warunek: zachowa jego zaloty w tajemnicy, jeśli on zrezygnuje ze ślubu z Marianną.

Scena czwarta

Osoby: Elmira, Damis, Tartuffe.

Z ukrycia wypada wzburzony Damis. Nie zamierza milczeć. Chce zdemaskować oszusta przed ojcem. Elmira bezskutecznie próbuje go powstrzymać, wiedząc, że Orgon i tak nie uwierzy.

Scena piąta

Osoby: Orgon, Elmira, Damis, Tartuffe.

Wchodzi Orgon. Damis natychmiast relacjonuje mu próbę uwiedzenia Elmiry. Żona, zniesmaczona wybuchem pasierba, stwierdza, że potrafi sama obronić swoją cześć i wychodzi.

Scena szósta

Osoby: Orgon, Damis, Tartuffe.

Tartuffe sięga po mistrzowską manipulację. Zamiast się bronić, pada na kolana i oskarża samego siebie. Błaga Orgona, by wyrzucił go z domu jako najgorszego grzesznika. Naiwny gospodarz daje się złapać w pułapkę. Uznaje, że cała rodzina uknuła spisek przeciwko świętemu mężowi. Wpada w szał – wyklina Damisa, wydziedzicza go i wyrzuca z domu. Postanawia też przyspieszyć ślub Marianny i wydać ją za Tartuffe'a jeszcze tego samego wieczoru.

Scena siódma

Osoby: Orgon, Tartuffe.

Świętoszek wspaniałomyślnie „wybacza” Damisowi, co tylko potęguje gniew Orgona na syna. Oszust udaje, że chce opuścić dom, by nie siać zgorszenia. Orgon stanowczo protestuje. Nakazuje mu zostać i na złość rodzinie spędzać z Elmirą jak najwięcej czasu. Aby ostatecznie udowodnić swoje zaufanie, postanawia sporządzić akt darowiznyDokument prawny, na mocy którego jedna osoba bezpłatnie przekazuje swój majątek innej. i przepisać na Tartuffe'a cały swój majątek.

AKT CZWARTY

Scena pierwsza

Osoby: Kleant, Tartuffe.

Kleant próbuje przemówić Tartuffe'owi do sumienia. Prosi, by ten wstawił się za Damisem i zrezygnował z przyjęcia majątku. Świętoszek z obłudnym uśmiechem twierdzi, że wybaczył chłopakowi, ale nie może z nim mieszkać ze względu na opinię publiczną. Majątek przyjmuje rzekomo tylko po to, by przeznaczyć go na zbożne cele. Przyparty do muru przez Kleanta, nagle przypomina sobie o „nabożnym obowiązku” i ucieka.

Scena druga

Osoby: Elmira, Marianna, Kleant, Doryna.

Doryna błaga Kleanta o pomoc w ratowaniu Marianny.

Scena trzecia

Osoby: Elmira, Marianna, Kleant, Doryna, Orgon.

Marianna pada przed ojcem na kolana. Błaga, by nie zmuszał jej do ślubu z człowiekiem, którym się brzydzi. Woli oddać mu swój posagMajątek wnoszony przez żonę do małżeństwa, przekazywany jej przez rodzinę. i wstąpić do klasztoru. Orgon pozostaje głuchy na łzy córki oraz argumenty Kleanta i Doryny. Wtedy do akcji wkracza Elmira. Proponuje mężowi układ: udowodni mu winę Świętoszka, jeśli ten zgodzi się na mały eksperyment. Orgon niechętnie przystaje na tę propozycję.

Scena czwarta

Osoby: Elmira, Orgon.

Elmira każe mężowi wejść pod stół. Zapowiada, że będzie udawać przychylność wobec Tartuffe'a, a zadaniem Orgona jest przerwać scenę, gdy tylko usłyszy wystarczające dowody. Sytuacja ta to klasyczny komizm sytuacjiRodzaj komizmu wynikający z zabawnego, często nielogicznego splotu wydarzeń..

Scena piąta

Osoby: Tartuffe, Elmira, Orgon (pod stołem).

Wchodzi Tartuffe. Początkowo jest nieufny, ale Elmira zręcznie gra rolę zakochanej kobiety. Zachęcony oszust przestaje się hamować. Gdy Elmira udaje obawy przed karą boską, Świętoszek cynicznie stwierdza:

„Jeżeli tylko niebo nam na drodze stoi, / Usunąć tę zawadę leży w mocy mojej: / Przeszkodą to nie będzie szczęśliwości naszej.”

Elmira głośno kaszle, dając mężowi sygnał do wyjścia, ale Orgon wciąż siedzi pod stołem. W końcu kobieta prosi kochanka, by sprawdził, czy nikt nie podsłuchuje na korytarzu. Tartuffe uspokaja ją, kpiąc z gospodarza:

„To człowiek stworzony, by go za nos wodzić. / Toż on przyjaźni naszej sam pragnie najszczerszej, / I sprawiłem, że choćby widział, nie uwierzy.”

Po tych słowach wychodzi sprawdzić korytarz.

Scena szósta

Osoby: Elmira, Orgon.

Zszokowany Orgon wreszcie wychodzi spod stołu. Elmira ironicznie radzi mu, by poczekał na czyny, skoro same słowa mu nie wystarczają. Słysząc kroki wracającego oszusta, chowa męża za sobą.

Scena siódma

Osoby: Tartuffe, Elmira, Orgon.

Tartuffe z otwartymi ramionami rusza w stronę Elmiry. Ta odsuwa się, odsłaniając Orgona. Świętoszek próbuje jeszcze grać rolę niewiniątka, ale gospodarz przejrzał na oczy. Każe mu natychmiast wynosić się z domu. Wtedy maska ostatecznie opada. Tartuffe przypomina, że dzięki aktowi darowizny dom należy teraz do niego, i to Orgon musi go opuścić.

Scena ósma

Osoby: Elmira, Orgon.

Elmira jest przerażona. Orgon przyznaje się do błędu z darowizną, ale nagle przypomina sobie o czymś znacznie gorszym. W panice wybiega na górę, by sprawdzić, czy pewna szkatułka wciąż tam jest.

AKT PIĄTY

Scena pierwsza

Osoby: Kleant, Orgon.

Orgon zdradza Kleantowi tajemnicę szkatułki. Należała do Argasa – politycznego uciekiniera. Zawierała dokumenty, za których posiadanie grozi oskarżenie o zdradę stanuPrzestępstwo polegające na działaniu na szkodę własnego państwa, często karane śmiercią.. Naiwny Orgon powierzył ją na przechowanie Tartuffe'owi. Zrozpaczony gospodarz popada w skrajność – przysięga nienawidzić wszystkich pobożnych ludzi. Kleant, wierny zasadom racjonalizmuPogląd filozoficzny uznający rozum za główne źródło poznania i kryterium prawdy., radzi mu zachować umiar.

Scena druga

Osoby: Orgon, Kleant, Damis.

Wraca Damis. Chce bronić honoru rodziny z mieczem w ręku i uciąć Świętoszkowi uszy. Kleant po raz kolejny musi studzić gorące głowy.

Scena trzecia

Osoby: Pani Pernelle, Orgon, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna.

Pojawia się pani Pernelle. Starsza pani wciąż nie wierzy w winę Tartuffe'a. Twierdzi, że to pomówienia zawistników. Nawet relacja naocznego świadka – jej własnego syna – nie robi na niej wrażenia.

Scena czwarta

Osoby: Orgon, Pani Pernelle, Elmira, Marianna, Kleant, Damis, Doryna, Pan Zgoda.

Do drzwi puka Pan Zgoda, urzędnik sądowy. Przynosi nakaz eksmisji. Daje rodzinie czas do rana, ale sam rekwiruje klucze i zostaje na noc z dziesięcioma strażnikami. Orgon żegna go przekleństwem.

Scena piąta

Osoby: Orgon, Pani Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna.

Dopiero widok urzędnika otwiera oczy pani Pernelle. Rodzina gorączkowo zastanawia się nad ratunkiem. Elmira proponuje nagłośnić sprawę, by skompromitować oszusta.

Scena szósta

Osoby: Walery, Orgon, Pani Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Damis, Doryna.

Wpada Walery z hiobowymi wieściami. Tartuffe doniósł na Orgona do księcia i przekazał mu kompromitującą szkatułkę. Wydano już nakaz aresztowania. Walery przygotował powóz i pieniądze na ucieczkę.

Scena siódma

Osoby: Tartuffe, Oficer Gwardii, Orgon, Pani Pernelle, Elmira, Kleant, Marianna, Walery, Damis, Doryna.

Ucieczkę udaremnia sam Tartuffe, który wkracza w towarzystwie oficera gwardiiDowódca w elitarnej jednostce wojskowej, często pełniącej funkcję straży przybocznej władcy.. Oszust wygłasza patetyczną mowę o swoim obowiązku wobec państwa, który rzekomo stoi ponad wdzięcznością dla dobroczyńcy. Żąda aresztowania Orgona.

Następuje jednak klasyczny deus ex machinaNiespodziewane rozwiązanie akcji poprzez interwencję z zewnątrz (np. decyzję władcy), charakterystyczne dla teatru antycznego i klasycystycznego.. Oficer gwardii aresztuje... Tartuffe'a. Okazuje się, że mądry władca rozpoznał w Świętoszku poszukiwanego od dawna kryminalistę. Pamiętając dawne zasługi Orgona, książę anulował akt darowizny i wybaczył mu przetrzymywanie dokumentów.

Scena ósma

Osoby: Pani Pernelle, Orgon, Elmira, Marianna, Kleant, Walery, Damis, Doryna.

Oszust trafia do więzienia. Orgon chce rzucić się na niego z wyzwiskami, ale Kleant powstrzymuje go, radząc okazać litość pokonanemu wrogowi. Szczęśliwy pan domu ogłasza, że Marianna poślubi wiernego i szlachetnego Walerego.