Bohaterowie
Galeria postaci w noweli Henryka Sienkiewicza ukazuje tragiczne zderzenie bezbronnego chłopstwa z cyniczną, zdeprawowaną władzą urzędniczą. Główną osią dramatu jest intryga bezwzględnego pisarza gminnego, który niszczy życie prostej, kochającej się rodziny dla zaspokojenia własnych żądz. Postawy bohaterów obnażają obojętność wyższych warstw społecznych oraz fatalne skutki ciemnoty panującej na dziewiętnastowiecznej polskiej wsi.
Autor: Katarzyna Paśnicka
Czas czytania: 4 min
Franciszek Burak
Pełni funkcję wójta Baraniej Głowy. To prosty, niewykształcony chłop, który z trudem radzi sobie z urzędową korespondencją. Szczerze podziwia styl pisarski i rzekomą wiedzę swojego podwładnego, Zołzikiewicza. Początkowo sprzeciwia się bezprawnemu wpisaniu Rzepy na listę poborową, ponieważ doskonale zdaje sobie sprawę z prawdziwych motywów pisarza.
Szybko jednak zmienia zdanie, gdy uświadamia sobie własne korzyści majątkowe. Wysłanie Rzepy do wojska carskiegoSłużba w armii rosyjskiej w XIX wieku trwała kilkanaście lat i często oznaczała dla chłopa wyrok śmierci lub trwałe kalectwo. zwalnia z tego obowiązku syna wójta, co pozwala Burakowi zaoszczędzić pieniądze na ewentualny wykup. Wspólnie z ławnikiem Gomułą i Zołzikiewiczem podstępem zmusza niepiśmiennego Wawrzona do podpisania dokumentów. Choć w trakcie posiedzenia sądu gminnego odczuwa chwilową litość nad losem rodziny, egoizm i chciwość ostatecznie biorą w nim górę.
Zołzikiewicz
Gminny pisarz i główny antagonista noweli. To pozbawiony skrupułów intrygant, który ma niezwykle wysokie mniemanie o swojej edukacji oraz elegancji. Jego największym marzeniem jest awans na stanowisko podrewizora lub sędziego. Żyje w świecie iluzji podsycanych przez lekturę tanich, brukowych powieści, których melodramatyczne scenariusze próbuje realizować w prowincjonalnej Baraniej Głowie.
Jest bezpośrednim sprawcą tragedii rodziny Rzepów. Z premedytacją fałszuje listy poborowe, aby pozbyć się Wawrzona i uwieść jego żonę. Nie odczuwa absolutnie żadnych wyrzutów sumienia z powodu zniszczenia życia niewinnych ludzi. Ostatecznie osiąga swój brutalny cel, zmuszając zdesperowaną Marysię do uległości. Jego absurdalne ambicje sięgają nawet dworu – skrycie i bezskutecznie liczy na romans z arystokratką, Jadwigą Skorabiewską.
Wawrzon Rzepa
Mąż Marysi i ojciec małego chłopca. Utrzymuje rodzinę z pracy na zaledwie trzech morgach ziemi oraz z wyrębu lasu. Słynie w okolicy z potężnej siły fizycznej, dzięki której jest cenionym drwalem. Jego największą słabością jest alkohol. Pod wpływem wódki staje się agresywny i bije żonę, choć po wytrzeźwieniu szczerze żałuje swoich czynów, bo w głębi serca bardzo ją kocha.
Wawrzon jako piętnastolatek przenosił tajne dokumenty podczas powstania styczniowego. Pamięć o represjach popowstaniowych sprawia, że chłop żyje w ciągłym strachu przed władzą rosyjską.
Gdy dowiaduje się o przymusowym poborze, jest przekonany, że to kara za jego patriotyczną przeszłość. W obliczu urzędowej machiny jego legendarna siła całkowicie znika. Załamuje się psychicznie, wpada w ciąg alkoholowy i biernie czeka na swój los. Nie potrafi docenić heroicznych wysiłków żony, która próbuje go ocalić. Gdy dowiaduje się o cenie, jaką Marysia zapłaciła za jego wolność, w akcie ślepej zemsty morduje ją, po czym podpala dworskie zabudowania.
Marysia Rzepowa
Młoda, piękna i niezwykle pracowita chłopka. Darzy swojego męża głębokim uczuciem i jest gotowa na najwyższe poświęcenia, by uchronić go przed wojskiem. Konsekwentnie odrzuca zaloty Zołzikiewicza, co staje się bezpośrednią przyczyną zemsty urzędnika. W walce o ocalenie rodziny doświadcza serii bolesnych upokorzeń ze strony lokalnych elit.
Kieruje się naiwną, wiejską logiką. Wierzy, że w obliczu niesprawiedliwości pomoc nadejdzie ze strony tradycyjnych autorytetów: księdza, dziedzica lub wyższego urzędu. Gdy wszystkie te instytucje zawodzą, a karczmarz SzmulMiejscowy Żyd prowadzący karczmę, który z racji swojego zawodu zna wszystkie tajemnice i układy panujące w Baraniej Głowie. uświadamia jej brak innych opcji, decyduje się na ostateczny krok. Oddaje się Zołzikiewiczowi, by zdobyć dokumenty zwalniające Wawrzona z wojska. Jej heroiczna ofiara kończy się tragicznie – ginie z rąk męża, którego za wszelką cenę próbowała ratować.
Pan Skorabiewski
Właściciel ziemski i dziedzic dworu w Baraniej Głowie. Reprezentuje zdegenerowaną warstwę szlachecką, która całkowicie odcięła się od problemów lokalnej społeczności. Wygodnie zasłania się zasadą nieinterwencjiPostawa polegająca na celowym unikaniu angażowania się w sprawy chłopów, będąca zaprzeczeniem pozytywistycznych haseł pracy u podstaw., gdy tylko wymaga tego jego osobisty komfort.
Jego moralność jest wysoce wybiórcza. Kiedy potrzebuje załatwić korzystną dla dworu decyzję administracyjną, bez wahania wręcza łapówki Zołzikiewiczowi. Jednak gdy zdesperowana Rzepowa błaga go o wstawiennictwo i ratunek przed jawną niesprawiedliwością, dziedzic kategorycznie odmawia. Tłumaczy swoją bierność twierdzeniem, że chłopi są dla niego jedynie sąsiadami, zrzucając z siebie jakąkolwiek odpowiedzialność za ich los.