Zdążyć przed Panem Bogiem - streszczenie w pigułce

Streszczenie w pigułce

Akcja utworu toczy się na dwóch płaszczyznach czasowych: w trakcie II wojny światowej w warszawskim getcie oraz w latach 70. XX wieku w łódzkiej klinice kardiologicznej. Głównym bohaterem i narratorem większości opowieści jest Marek Edelman.

Reportaż ma kompozycję fragmentaryczną i nielinearną. Składa się z piętnastu nienumerowanych w oryginale części. Zasadniczą osią są wywiady z Edelmanem (fragmenty 1, 7, 10, 12–15). Uzupełnia je relacja odautorska o bohaterach drugoplanowych (4, 5, 8, 9), refleksje nad odbiorem tekstu (2, 3) oraz dygresje, na przykład o niezrealizowanym filmie (11).

Fragment 1

Autorka rozpoczyna dialog z początkowo anonimowym rozmówcą. Szybko okazuje się, że to Marek Edelman – uczestnik powstania w getcie warszawskim. Mężczyzna relacjonuje przebieg historycznych wydarzeń, całkowicie pozbawiając je wzniosłości. Wspomina swoich towarzyszy, między innymi Zygmunta Frydrycha i Mordechaja Anielewicza. Ten ostatni był przywódcą powstania, jednak jego młodzieńcza biografia budzi kontrowersje wśród czytelników oczekujących pomnikowych bohaterów. Edelman opowiada o przypadkach zbiorowych samobójstw i analizuje formy tak zwanej godnej śmierci. Zauważa, że w powszechnej świadomości za najbardziej wartościową uchodzi śmierć z bronią w ręku.

Fragment 2

Ta część ukazuje reakcje na opublikowany wcześniej przez Krall wywiad z Edelmanem. Wystąpienie ostatniego żyjącego przywódcy powstania wywołało oburzenie. Wystosowano wobec niego serię zarzutów. Społeczność uważała, że Edelman odarł wszystko z wielkości. Ujawnienie niepozornych, wręcz komicznych detali z życia Anielewicza zburzyło mit niezłomnego wodza. Kluczowa okazała się kwestia doboru słów i oczekiwań odbiorców, którzy pragnęli legendy, a nie brutalnej prawdy.

Fragment 3

Autorka wyjaśnia, dlaczego Marek Edelman milczał przez niemal trzydzieści lat od zakończenia wojny. Tuż po wojnie składał raport przedstawicielom partii politycznych. Działacze uznali jednak, że mówi o tragedii getta w sposób nieodpowiedni – zbyt rzeczowo, bez wymaganego charakteru. Oczekiwano od niego patosu, wzniosłych haseł i nienawiści. Według ówczesnych standardów o Zagładzie należało krzyczeć, a spokojny, analityczny ton Edelmana był nie do przyjęcia.

Fragment 4

Narracja przenosi się do brutalnej codzienności życia w zamkniętej dzielnicy. Edelman szczegółowo opisuje głodowe racje żywnościowe. Wspomina o prowadzonych w getcie unikalnych badaniach nad chorobą głodowąZespół objawów wynikających ze skrajnego niedożywienia, badany przez żydowskich lekarzy w getcie warszawskim.. Lekarze diagnozowali ją wyłącznie na podstawie wyglądu i zachowania pacjentów. Wyróżniono trzy stadia tej choroby, a dokumentacja z tych badań przetrwała wojnę, stając się wstrząsającym świadectwem medycznym.

Fragment 5

Krall wprowadza postać Profesora Jana Molla. To wybitny kardiochirurg, który jako pierwszy w Polsce przeprowadzał operacje na otwartym sercu w stanie ostrego zawału. Poznajemy jego losy od czasów okupacji, gdy jako młody lekarz pracował w radomskim szpitalu. Marek Edelman po wojnie został jego bliskim współpracownikiem i asystował mu w łódzkiej klinice. Autorka ukazuje nie tylko medyczny aspekt ich pracy, ale też ogromne napięcie psychiczne, lęki i obawy towarzyszące pionierskim zabiegom.

Fragment 6

Powrót do lat okupacji. Hanna Krall w rozmowie z Edelmanem stwierdza prowokacyjnie, że wybuch powstania był dobrym pomysłem. Ta opinia wyraźnie oburza byłego dowódcę. Edelman kategorycznie odrzuca tezę, jakoby śmierć w komorze gazowej była gorsza lub mniej godna od śmierci w walce. Uważa, że pokora i nieświadomość ludzi idących na rzeź czynią ich los jeszcze bardziej tragicznym. Milczące tłumy skazane na zagładę są dla niego prawdziwą ikoną cierpienia, znacznie potężniejszą niż zbrojny zryw.

Fragment 7

Edelman przywołuje scenę, w której dwaj niemieccy oficerowie dla zabawy obcinali brodę staremu Żydowi stojącemu na beczce. Wyjaśnia też swoje motywacje. Mimo posiadania przepustki nigdy nie uciekł z getta. Czuł się odpowiedzialny za ludzi jako szpitalny goniec. Opowiada o żółtych żonkilach, które co roku w rocznicę wybuchu powstania otrzymuje od anonimowego nadawcy. Pojawiają się wstrząsające detale z akcji likwidacyjnej, walka o numerki na życieZaświadczenia o zatrudnieniu w szopach (niemieckich warsztatach), które początkowo chroniły przed wywózką do Treblinki. oraz dramatyczne wybory sposobów umierania. Jednym z najmocniejszych wspomnień jest historia Poli Lifszyc. Ta młoda dziewczyna mogła ocaleć, ale dobrowolnie wsiadła do transportu śmierci, by nie opuścić swojej matki.

Fragment 8

Akcja wraca do współczesności i łódzkiej kliniki. Poznajemy pacjentów Profesora Molla i doktora Edelmana: pana Rudnego, panią Bubnerową oraz pana Wilczkowskiego. Autorka opisuje ich rozmowy przed ciężkimi operacjami kardiologicznymi. Dzielą się swoimi planami, marzeniami i nadziejami na powrót do normalnego życia. Zwykłe, ludzkie troski kontrastują tu z ostatecznością śmierci, z którą na co dzień obcują lekarze.

Fragment 9

Poznajemy przyczyny zawałów wspomnianych pacjentów. Inżynier Wilczkowski cudem uniknął śmierci podczas wspinaczki w górach, co zrujnowało jego serce. Pan Rudny żył w ciągłym stresie, przejmując się psującymi się maszynami w zakładzie. Z kolei Bubnerowa przypłaciła zdrowiem nadmierne zaangażowanie w produkcję i sprzedaż długopisów. Po udanych operacjach każdy z pacjentów postanawia radykalnie zmienić swoje dotychczasowe życie i przewartościować priorytety.

Fragment 10

Edelman wspomina spotkanie z córką Jakuba Lejkina. Jej ojciec był zastępcą komendanta Żydowskiej Służby PorządkowejTzw. policja żydowska, powołana przez Niemców w gettach do utrzymywania porządku i pomocy przy deportacjach. i słynął z bezwzględności podczas wysiedleń. Został zlikwidowany z wyroku Żydowskiej Organizacji Bojowej. Rozmowa płynnie przechodzi do historii powstania ŻOB-u, początków zbrojnego oporu i kolejnych etapów likwidacji getta. Edelman ponownie wraca do postaci Mordechaja Anielewicza i dramatycznego epizodu zbiorowego samobójstwa bojowców.

Fragment 11

Autorka opisuje pomysł Andrzeja Wajdy na nakręcenie filmu o getcie. Reżyser chciał wykorzystać autentyczne materiały archiwalne, pokazać miejsca kaźni, a narratorem uczynić samego Edelmana. Kardiochirurg jednak stanowczo odmówił udziału w projekcie, nie chcąc uczestniczyć w artystycznej kreacji tamtych wydarzeń. W tej części Krall wspomina również swoją przyjaciółkę Annę Strońską, mieszkającą w bloku zbudowanym na gruzach getta. Pojawia się też przejmujący opis współczesnego żydowskiego pogrzebu. Uczestniczy w nim tak mało osób, że nie można zebrać minjanuW judaizmie kworum dziesięciu dorosłych mężczyzn, niezbędne do odprawienia ważniejszych modlitw, w tym Kadyszu. potrzebnego do odmówienia KadyszuJedna z najważniejszych modlitw w judaizmie, odmawiana m.in. przez żałobników po śmierci bliskiej osoby..

Fragment 12

Edelman wreszcie wyjawia powody, dla których po wojnie zdecydował się studiować medycynę. Tłumaczy, na czym polega jego rola jako lekarza. Bezpośrednio nawiązuje do funkcji, jaką pełnił na UmschlagplatzuPlac przeładunkowy w Warszawie, z którego Niemcy wywozili Żydów do obozu zagłady w Treblince.. Wtedy stał przy bramie i wyciągał pojedyncze osoby z tłumu idącego do wagonów. Teraz, na sali operacyjnej, robi dokładnie to samo – wyciąga ludzi ze szponów śmierci. Wspomina swoich pacjentów, dla których stał się ostatnią deską ratunku.

Fragment 13

Ten fragment wprowadza chronologię wydarzeń i porządkuje fakty dotyczące powstania. Edelman opisuje przebieg akcji zbrojnej. Relacjonuje bohaterską śmierć Michała Klepfisza, który własnym ciałem zasłonił niemiecki karabin maszynowy, by umożliwić ucieczkę towarzyszom. Opowiada o swojej konfrontacji z oddziałami Jürgena StroopaGenerał SS, dowódca sił niemieckich tłumiących powstanie w getcie warszawskim, autor słynnego raportu o zniszczeniu dzielnicy.. Znaczna część tekstu poświęcona jest działalności łączników z aryjską stronąOkreślenie części miasta znajdującej się poza murami getta, zamieszkanej przez ludność nieżydowską.. Pojawia się postać Wacława oraz Jurka Wilnera, który odegrał kluczową rolę w kontaktach z polskim podziemiem.

Fragment 14

Były dowódca wyjaśnia, w jaki sposób jemu samemu udało się przeżyć piekło getta. Dwa razy cudem uniknął pewnej śmierci. Za pierwszym razem celował do niego niemiecki żołnierz, który najprawdopodobniej cierpiał na astygmatyzm i spudłował. Za drugim razem ocalał dzięki znajomemu. Ten w ostatniej chwili zdjął go z wozu dostarczającego codzienny kontyngent ludzi na Umschlagplatz. Edelman podkreśla, że o przetrwaniu decydował wyłącznie ślepy traf.

Fragment 15

W ostatniej części powraca postać Profesora Jana Molla. Edelman podsumowuje sens swojej pracy medycznej, co stanowi ideową klamrę całego reportażu. Lekarz stwierdza, że nigdy nie wie, czy jego gra z Bogiem zakończy się zwycięstwem człowieka nad chwilową nieuwagą Najwyższego. Zawsze jednak próbuje osłonić płomień świecy. Przywołuje przypadki śmierci brata Marysi Sawickiej, Elżbiety Chętkowskiej i młodziutkiej Elżuni. Te tragedie dowodzą, że Bóg jest ostatecznie nieprzewidywalny. To On podejmuje ostateczne decyzje, a człowiek może jedynie próbować opóźnić wyrok.