Obraz „zniewolenia” społeczeństwa polskiego w powieści

Kafkowsko-orwellowska rzeczywistość

Miłosz ukazał polskie społeczeństwo poddane brutalnej indoktrynacjiSystematyczne wpajanie określonych ideologii, często z pominięciem krytycznego myślenia. w najmroczniejszym okresie stalinizmu, na kilka lat przed wyczekiwaną odwilżąZłagodzenie represji politycznych i cenzury w bloku wschodnim po śmierci Józefa Stalina w 1953 roku.. Poecie udało się bezbłędnie uchwycić panujące wówczas poczucie absurdu, niejasności i tajemniczości. Literaturoznawca Dariusz Pawelec trafnie zauważa, że utwór Miłosza ma wyraźnie kafkowsko-orwellowski rodowód.

Oto pojawia się odległe »Centrum«, które »rządzi edyktami«, opisywany kraj jest zaś prowincją jakiegoś »Imperium«. Podobnie jak w »Roku 1984« pojawia się »Partia« pisana z dużej litery, miast »Policji Myśli« mamy wprawdzie policję bezpieczeństwa, ale za to »On«, przywołany we fragmencie o »Ketmanie czystości rewolucyjnej«, kojarzy się nieco z osobą »Wielkiego Brata«.

Podbój inteligencji i rola Nowej Wiary

Pisarz skupił się na mechanizmach stosowanych przez Nową WiaręTermin używany przez Miłosza na określenie ideologii komunistycznej, traktowanej przez jej wyznawców jak religia. w doskonale znanym mu środowisku literackim. Przełomowy zjazd w SzczecinieZjazd Związku Literatów Polskich w 1949 r., na którym oficjalnie zadekretowano socrealizm jako jedyną słuszną metodę twórczą. w 1949 roku wymagał od twórców nie tylko biernego wysławiania komunizmu, ale czynnego uczestnictwa w życiu politycznym. Bohaterowie tacy jak Alfa, Beta, Gamma i Delta stali się trybikami w maszynie oficjalnej propagandy państwowej. Taktyka władzy była logiczna. Podporządkowując sobie inteligencję, komuniści zyskali narzędzie do stopniowego zniewolenia całego narodu.

Biurokracja i elastyczne prawo

Miłosz obnażył uniwersalne mechanizmy powstawania systemów totalitarnych. Partia, będąca najwyższą siłą w państwie, traktowała prawo wyłącznie jako swoje narzędzie. Obywatel miał czuć się zagubiony i bezsilny.

Każdy obywatel tkwi w sieci ustaw sięgających datami ich powstania daleko wstecz. Jest to bardzo uciążliwe, mechanizm życia zbiorowego jest ociężały i ci, którzy chcieliby naprawdę działać, szamoczą się bezradnie. Stąd niezrozumiałe dla mieszkańców Europy Środkowej i Wschodniej zwłoki, absurdalne decyzje, kampanie polityczne obliczone na nastroje wyborców, demagogiaWpływanie na opinię publiczną poprzez składanie nierealnych obietnic i schlebianie tłumom., wzajemne licytacje.

Rozbudowana biurokracja wywoływała u ludzi niechęć do dochodzenia swoich praw. Stanowiła potężny oręż w walce ze zbuntowanymi jednostkami. Podstawową cechą komunistycznego prawa była jego celowa niejasność. Pozwalało to na dowolną interpretację przepisów przez aparat władzy. Miłosz wprost pisał, że kodeksy karne nazistowski i sowiecki zacierają granicę pomiędzy czynem karalnym a niekaralnym. Równocześnie propaganda wmawiała obywatelom, że zachodnie systemy prawne to fikcja służąca wyłącznie klasom rządzącym.

Projekt „nowego człowieka”

Władze dążyły do ukształtowania w Polsce zupełnie nowego modelu obywatela. Oficjalnie proces ten odbywał się pod wzniosłymi hasłami walki z nędzą i podnoszenia poziomu techniki. Miłosz bezlitośnie obnażał tę hipokryzję.

Gdyby zabrakło tych potężnych motywów, co by się stało? Można podejrzewać, że koła wielkiej machiny kręciłyby się w pustce. Ten etap – zrealizowanego komunizmu – jest »miejscem świętym ze świętych« dla wyznawców i nie wolno tam sięgać wzrokiem. Jest to Niebo. Nie należy próbować przeniknąć w to, co jest ponad zrozumienie.

Ten nowy człowiek miał być pozbawiony indywidualności. Myślał i reagował tak jak inni, zadowalał się ochłapami od państwa, a swoje życie prywatne ograniczał do minimum. Przede wszystkim jednak – obserwował otoczenie i donosił. Władza systemowo pielęgnowała i wynagradzała donosicielstwo. Zaufanie społeczne przestało istnieć. Zastąpił je strach wszystkich przed wszystkimi. Praca wyczerpywała nie tylko fizycznie, ale przede wszystkim psychicznie, zmuszając do ciągłej czujności przed wszechobecnymi uszami i oczami systemu.

Hierarchia partyjna i tragedia młodzieży

Przynależność do Partii wiązała się z rygorystycznymi wymogami. Miłosz porównywał wstąpienie w jej szeregi do przyjęcia święceń zakonnych. Od najwyższych rangą działaczy wymagano niemal ascezyDobrowolne wyrzeczenie się dóbr materialnych i przyjemności życiowych w imię wyższych celów.. Byli to ludzie fanatycznie oddani sprawie, wolni od nałogów czy skandali. Zupełnie inaczej wyglądały partyjne „doły”. Tam tolerowano pijaństwo, ponieważ człowiek z nałogiem był łatwiejszy do kontrolowania i gwarantował lojalność.

Pisarz upomniał się również o tragiczny los młodych ludzi. Ci, którzy w czasie wojny walczyli o niepodległość w szeregach AKNajwiększa podziemna organizacja zbrojna w okupowanej Polsce podczas II wojny światowej., w nowej rzeczywistości stali się zwierzyną łowną. Władze urządzały obławy na młodzież, której jedynym „przestępstwem” była służba podziemnemu państwu podległemu rządowi w Londynie.

Absolutna kontrola i inżynieria społeczna

Celem Partii nie było samo sprawowanie władzy, lecz absolutna kontrola nad każdym aspektem życia. W gmachach Komitetu Centralnego nocami pracowali specjaliści od pism Marksa i Lenina, których głównym zadaniem było namierzanie wroga. Tym wrogiem było własne społeczeństwo.

Komuniści dokonali precyzyjnej segmentacji ludności. Klasę posiadaczy, wywłaszczoną przez nacjonalizację i reformę rolną, skazano na wymarcie. Skupiono się na drobnomieszczaństwie, chłopach i robotnikach. W tych grupach zaciekle tropiono jednostki niechętne kolektywizacjiPrzymusowe łączenie prywatnych gospodarstw rolnych w wielkie spółdzielnie państwowe. i nowym normom.

Największy nacisk położono na indoktrynację klasy robotniczej. To w niej upatrywano nowej elity, która miała zastąpić dawną inteligencję. Od najmłodszych lat wpajano robotnikom zwulgaryzowaną wersję materializmu dialektycznegoOficjalna doktryna filozoficzna marksizmu-leninizmu, zakładająca, że świat ma charakter materialny i rozwija się przez ścieranie się przeciwieństw.. Szkoły, prasa, literatura i zakładowe świetlice stały się polami bitwy o ludzkie umysły. Cel był jeden: wmówić masom, że myślenie inne niż zbiorowe jest absurdem.

Reakcjoniści i Kościół katolicki

System musiał radzić sobie z ludźmi odpornymi na propagandę. Miłosz nazywa ich reakcjonistamiW nowomowie komunistycznej: określenie przeciwnika ustroju, osoby rzekomo dążącej do przywrócenia dawnego porządku.. Byli to obywatele, którym brakowało w umyśle specyficznej „sprężynki” pozwalającej pojąć dialektykę. W nowej władzy widzieli wyłącznie nagą przemoc. Partia dążyła do ich szybkiej eliminacji.

Jeszcze większym zagrożeniem dla komunistów był Kościół katolicki. Zgodnie z tezą marksizmuSystem poglądów filozoficznych, ekonomicznych i społeczno-politycznych oparty na pismach Karola Marksa., że religia to opium dla ludu, władza próbowała przekonać wiernych, iż nadejście stalinizmuSkrajnie totalitarny system rządów w ZSRR i państwach satelickich, charakteryzujący się masowym terrorem i kultem jednostki. jest zgodne z wolą Boga. Filozofia materialistyczna ostro zderzała się jednak z katolickim dogmatemTwierdzenie przyjmowane za pewnik, niepodlegające dyskusji ani podważaniu, charakterystyczne dla systemów religijnych i totalitarnych. o wolnej woli i niepowtarzalności jednostki. Partia zwalczała wszelkie przejawy życia duchowego, traktując człowieka wyłącznie jako wypadkową sił społecznych.

Obraz zniewolonej Polski, jaki wyłania się z kart eseju, dobitnie podsumowują słowa samego Miłosza:

Mieszkaniec krajów Zachodu nie zdaje sobie zupełnie sprawy z tego, że miliony jego bliźnich, na zewnątrz zdawałoby się mniej czy bardziej do niego podobnych, przebywają w świecie równie dla niego fantastycznym jak świat mieszkańców Marsa.