Charakterystyczne cechy twóczości poetyckiej Białoszewskiego
Twórczość poetycka Mirona Białoszewskiego opiera się na fascynacji językiem potocznym i codziennością, z której autor wydobywa ukryte piękno. Poeta celowo łamie zasady gramatyki, wykorzystując błędy, zająknięcia i dziecięce gaworzenie do tworzenia nowej, unikalnej formy wyrazu. Jego wiersze łączą nurt poezji lingwistycznej z reizmem, nadając zwykłym przedmiotom i sytuacjom wymiar niemal sakralny.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 2 min
Spis treści
Język potoczny i poezja lingwistyczna
Miron Białoszewski czerpie tworzywo literackie prosto z mowy potocznej. W jego wierszach słychać dziecięce gaworzenie, zająknięcia, a nawet celowo popełniane błędy. Twórczość tę zalicza się do nurtu poezji lingwistycznejNurt w poezji współczesnej, w którym sam język, jego struktura i ograniczenia stają się głównym tematem i tworzywem wiersza.. Twórcy tego kierunku wychodzili z założenia, że to język panuje nad człowiekiem, podsuwając mu gotowe, często nieuświadomione schematy myślowe.
Poeta uważał, że nie należy nakładać na słowa sztucznych barier. Zamiast tego trzeba pozwolić językowi swobodnie się wyrażać. Lingwiści nieustannie grali słowem, aby maksymalnie wykorzystać jego siłę, a jednocześnie obnażyć słabości komunikacji. Do tej grupy, obok Białoszewskiego, należeli między innymi Tymoteusz Karpowicz, Zbigniew Bieńkowski oraz Witold Wirpsza.
Prymat mowy nad pismem
Lingwizm Białoszewskiego opiera się na absolutnym dowartościowaniu języka mówionego. Sam autor podsumował to krótko:
Zaczęło się wszystko od mówienia, a nie od pisania.
Poeta fascynował się fonetyką i składnią. Świadomie łamał normy poprawnościowe, tworząc własny, alternatywny system komunikacji. Chciał w ten sposób uwolnić potencjał drzemiący w codziennej mowie i wydobyć z niej to, co najcenniejsze. Takie podejście ściśle wiąże się z jego szacunkiem do zwyczajności. Białoszewski udowadniał, że nie ma tematów zbyt błahych dla poezji.
Reizm i sakralizacja codzienności
Twórczość autora Pamiętnika z powstania warszawskiego często określa się mianem reizmuPogląd filozoficzny i literacki (od łac. res – rzecz), w którym uwaga skupia się na konkretnych przedmiotach materialnych, odrzucając abstrakcje.. Poeta z upodobaniem opisywał przedmioty codziennego użytku, wyraźnie podnosząc ich rangę. Robił to poprzez zaskakujące skojarzenia.
Zwykła łyżka przypominała mu monstrancję, a połamane krzesło stawało się w jego oczach świecznikiem. Rzeczy powszednie ulegały w ten sposób usakralnieniu. Zyskiwały wymiar świętości, a szare, blokowe życie nabierało metafizycznej głębi.
Białoszewski prowadził specyficzny, niemal pustelniczy tryb życia w swoim warszawskim mieszkaniu na placu Dąbrowskiego, a później na Saskiej Kępie. To właśnie te ciasne przestrzenie, pełne starych mebli i pieców, stały się głównym teatrem jego poetyckich obserwacji.
Autokreacja i dystans do samego siebie
Wyrazistą cechą tej poezji jest zabawa własnym wizerunkiem. Białoszewski nie buduje pomnika wielkiego wieszcza. Zamiast tego konsekwentnie dystansuje się od podmiotu lirycznego.
W słynnym wierszu „Mironczarnia” bawi się własnym imieniem i samym procesem twórczym. Z autoironią nazywa siebie „słów niepotrafem”. Obnaża w ten sposób trudności związane z pisaniem i pokazuje ludzką, niedoskonałą stronę bycia artystą.