Powieść konstelacyjna – kompozycja, gatunek i styl

Czym jest powieść konstelacyjna?

Tokarczuk sama użyła tego pojęcia, opisując własny projekt artystyczny. Powieść konstelacyjna – zwana też powieścią sylwicznąUtwór łączący różne gatunki, style i formy wypowiedzi, przypominający luźny zbiór notatek (od łac. silva rerum – las rzeczy). lub fragmentaryczną – rezygnuje z linearnej narracji. Jej układ przypomina rozgwieżdżone niebo. Poszczególne fragmenty są jak gwiazdy. Każda świeci własnym światłem i ma własną historię, ale dopiero połączone w wyobraźni czytelnika tworzą pełną figurę.

Tradycja literackiego fragmentu sięga romantyków, a w dwudziestym wieku rozwijał ją choćby Roland BarthesFrancuski filozof i teoretyk literatury, znany z analizy znaków kultury i fragmentarycznego stylu pisania.. Autorka idzie jednak o krok dalej. Nie zestawia fragmentów dla samej zabawy formą. Uzasadnia tę strukturę filozoficznie. Świat ciągłych tranzytów, lotnisk i dworców po prostu nie daje się zamknąć w jedną, spójną opowieść.

Jak zbudowany jest tekst?

Fragmenty różnią się drastycznie długością i gatunkiem. Niektóre zajmują pół strony i stanowią zapis ulotnej obserwacji. Narratorka widzi kogoś na lotnisku i rozbiera tę scenę na czynniki pierwsze. Inne ciągną się przez kilkanaście stron i mają wyraźną fabułę. Obok nich pojawiają się eseje o naturze podróży, miniatury filozoficzne, a nawet wstawki przypominające przewodnik turystyczny lub encyklopedię anatomiczną.

Trzy wątki fabularne są najobszerniejsze i powracają w kilku odsłonach. Pierwszy to historia Kunickiego, który gubi żonę Annę i syna na chorwackiej wyspie. Drugi opowiada dzieje Filipsa Verheyena – siedemnastowiecznego flamandzkiego anatoma, który po amputacji zachował własną nogę i po latach ją preparował. Trzeci to losy Józefiny Soliman. Kobieta w XIX-wiecznym Wiedniu walczyła o wydanie jej ojcu godnego pogrzebu, sprzeciwiając się eksponowaniu jego szczątków w muzeum.

Między tymi rozbudowanymi historiami autorka wstawia dziesiątki drobnych epizodów. Pojawiają się raz i znikają na zawsze. Taki jest właśnie świat widziany z okna pociągu czy sali tranzytowej. Ludzie mijają się, przez chwilę stają się częścią czyjegoś pola widzenia, a potem przepadają.

Narracja: kto mówi i z jakiego miejsca?

Główna narratorka to kobieta o niesprecyzowanej tożsamości. Nie poznajemy jej imienia. Mówi w pierwszej osobie, ale jej relacja nie przypomina spójnego pamiętnika. To raczej strumień świadomościTechnika literacka polegająca na swobodnym, często nielogicznym zapisie myśli, skojarzeń i odczuć bohatera. kogoś, kto całe życie jest w drodze. Sama przyznaje, że domy ją duszą, a jedyną naturalną formą istnienia jest dla niej ruch.

Ta narratorka nie jest wszechwiedząca. Kiedy jednak opowiada o Kunickim, Verheyenie czy Józefinie Soliman, nagle przeskakuje w narrację trzecioosobowąTyp narracji, w którym opowiadacz znajduje się na zewnątrz przedstawianego świata i relacjonuje wydarzenia obiektywnie.. Zyskuje wgląd w myśli postaci, buduje sceny dialogowe i operuje szczegółami historycznymi. To nakładanie się trybów narracyjnych obnaża konstrukcję powieści. Za każdą historią stoi ktoś, kto ją opowiada i kto dokonuje wyborów.

Esej w powieści, powieść w eseju

HybrydycznośćŁączenie w jednym dziele elementów pochodzących z różnych, często odległych od siebie gatunków literackich. Biegunów wykracza poza samą fragmentaryczność. Tokarczuk swobodnie miesza fikcję literacką z dyskursem eseistycznymSposób wypowiedzi charakteryzujący się swobodną refleksją, subiektywizmem i dbałością o formę literacką.. Kiedy narratorka rozmyśla nad naturą ruchu, przemijaniem albo paradoksem turysty niszczącego autentyczność odwiedzanych miejsc – nie są to zwykłe wstawki fabularne. To pełnoprawne eseje, gotowe do samodzielnego funkcjonowania.

Ten zabieg zaciera granicę między przeżytym a wymyślonym. Czytelnik gubi się w domysłach, które fragmenty są autobiograficzne, które fikcyjne, a które stanowią czystą spekulację intelektualną. Każda opowieść jest w jakimś sensie wynaleziona, nawet jeśli opiera się na faktach.

Styl: precyzja i czułość

Proza Tokarczuk łączy chłodną precyzję z poetycką wrażliwością. Autorka potrafi opisać lotniskowy terminal z dokładnością rasowego reportera, by chwilę później przejść do zdania brzmiącego jak wiersz. Wieloczłonowe, gęste od szczegółów opisy nagle urywają się krótką, mocną pointą.

Szczególnie widać to we fragmentach anatomicznych. Opisy preparatówZakonserwowana część ciała ludzkiego lub zwierzęcego, służąca do celów naukowych i dydaktycznych. i ludzkich narządów są rzeczowe, niemal kliniczne. Jednocześnie czuć w nich rodzaj nabożności. Ludzkie ciało staje się tu obiektem filozoficznym. Kiedy Verheyen preparuje własną amputowaną nogę, nie czytamy makabrycznej anegdoty. Otrzymujemy medytację nad tożsamością ciała i świadomości.

Dlaczego ta forma, a nie inna?

Fragmentaryczność nie jest wygodną ucieczką od budowania spójnej fabuły. Narratorka mówi wprost, że nie ufa opowieściom z wyraźnym początkiem i końcem. Takie historie kłamią. Narzucają sztuczny porządek na świat, który w rzeczywistości go nie posiada.

Powieść konstelacyjna pozostaje uczciwa wobec doświadczenia. Współczesny człowiek żyje w nieustannym rozproszeniu, w potoku bodźców, spotkań i rozstań. Narracja linearnaSposób opowiadania, w którym wydarzenia ułożone są chronologicznie, tworząc ciąg przyczynowo-skutkowy. zapewniałaby mu fałszywy komfort. Fragmentaryczność wywołuje dyskomfort – i właśnie dlatego jest prawdziwa.

Bieguni zdobyli Nagrodę BookeraJedna z najważniejszych nagród literackich w anglojęzycznym świecie. Tokarczuk otrzymała jej międzynarodową wersję (Man Booker International Prize). w 2018 roku w przekładzie Jennifer Croft. Forma książki była jednym z głównych argumentów jury. Treść i struktura nawzajem się tu uzasadniają. Forma nie jest tylko opakowaniem dla powieści – ona sama w sobie jest powieścią.