Kim są tytułowi Bieguni? Znaczenie tytułu
Tytuł powieści Olgi Tokarczuk nawiązuje do historycznego odłamu rosyjskich staroobrzędowców, którzy upatrywali ratunku przed złem w nieustannym ruchu. Filozofia tej XVII-wiecznej grupy religijnej staje się w utworze uniwersalną metaforą ludzkiego losu, napędzającą działania poszczególnych bohaterów. Konstrukcja książki, złożona z luźnych fragmentów i wielu perspektyw, odzwierciedla samą ideę ciągłej wędrówki.
Autor: Małgorzata Haze
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Skąd pochodzą Bieguni?
W XVII-wiecznej Rosji patriarcha NikonZwierzchnik rosyjskiego Kościoła prawosławnego, inicjator reform liturgicznych w latach 50. XVII wieku. przeprowadził reformę liturgiczną, która głęboko podzieliła Kościół prawosławnyJeden z głównych odłamów chrześcijaństwa, dominujący m.in. w Rosji, Grecji i na Bałkanach.. Przeciwnicy zmian stali się staroobrzędowcamiWyznawcy prawosławia, którzy odrzucili reformy Nikona, za co spotkały ich surowe prześladowania ze strony państwa i oficjalnego Kościoła.. Ta prześladowana mniejszość religijna musiała żyć na marginesie społeczeństwa. W obrębie ruchu wykształciły się liczne odłamy. Jednym z najbardziej radykalnych byli właśnie Bieguni.
Nazywano ich też biezpopowcami (grupą bez kapłanów) lub strannikami, czyli wędrowcami. Ich teologia opierała się na jednym fundamencie: świat materialny to domena szatana. Skoro ucieczka z niego za życia jest niemożliwa, trzeba zapobiec jego dominacji nad człowiekiem. Rozwiązaniem był nieustanny, nieprzerwany ruch.
Filozofia ciągłej ucieczki
Bieguni wierzyli, że zło najłatwiej przejmuje władzę nad człowiekiem w bezruchu. Kto siedzi w jednym miejscu, staje się łatwym łupem. Zaczyna gromadzić dobra, przywiązywać się do ludzi, puszczać korzenie. Każda z tych czynności to krok ku zniewoleniu. Zatrzymanie się i poddanie rutynie oznaczało oddanie duszy demonicznym siłom rządzącym ustalonym porządkiem świata.
Ratunek leżał w permanentnej wędrówce. Członkowie sekty odrzucali własność prywatną. Unikali trwałych relacji. Nie zakładali rodzin, nie płacili podatków, unikali wszelkich państwowych rejestrów. Ich istnienie sprowadzało się do przechodzenia z miejsca w miejsce. Cel podróży nie miał znaczenia, liczyła się wyłącznie sama droga.
„Bieguni wierzyli, że ruch jest największą możliwą formą pobożności”.
Ucieczka stawała się formą trwania. Bezdomność gwarantowała ocalenie, a brak celu okazywał się jedyną sensowną strategią przetrwania.
Tytuł jako program powieści
Tokarczuk nie tworzy powieści historycznej o rosyjskiej sekcie. Przeszczepia filozofię Biegunów na grunt współczesności. Narratorka utworu już na początku wyznaje, że „urodziła się po raz drugi”, gdy spojrzała na mapę i zrozumiała, że świat to przestrzeń do przemierzania. Podróż nie jest dla niej turystyczną rozrywką. To sposób na istnienie.
Bohaterowie poszczególnych wątków realizują tę ideę na różne sposoby. Kunicki szuka żony i syna, którzy zniknęli na chorwackiej wyspie. Jego błądzenie jest przymusowe i pełne bólu. Annuszka jeździ moskiewskim metrem w kółko, uciekając przed ciężarem codzienności. Filip Verheyen, XVII-wieczny flamandzkiHistoryczna kraina w zachodniej Europie (obecnie głównie na terenie Belgii), w XVII wieku ważny ośrodek nauki i sztuki. anatomNaukowiec zajmujący się budową organizmów. W XVII wieku anatomia przeżywała burzliwy rozwój dzięki publicznym sekcjom zwłok., wędruje przez czas. Jego odcięta, zabalsamowana noga staje się makabrycznym dowodem przemijania. Każda z tych postaci zderza się z pytaniem o konsekwencje zatrzymania się w miejscu.
Ruch kontra bezruch
Przestrzeń powieści dzieli się na dwie strefy. Pierwsza to terytorium drogi: lotniska, dworce, hotele, kabiny samolotów. Druga obejmuje wszystko, co stałe: domy, archiwa, urzędy, codzienne obowiązki. Tokarczuk konsekwentnie ukazuje tę drugą sferę jako źródło niepokoju i zagubienia. Kiedy Kunicki odzyskuje rodzinę, nie odzyskuje spokoju. Czas nieobecności żony nieodwracalnie zniszczył ich relację. Bezruch obnażył kruchość ich więzi.
Struktura Biegunów odzwierciedla tytułową filozofię. Powieść nie ma tradycyjnej, linearnej fabuły. Składa się z ponad stu luźno powiązanych fragmentów – od jednozdaniowych refleksji po rozbudowane opowiadania. Taka forma, nazywana powieścią konstelacyjną, wymusza na czytelniku ciągły ruch między różnymi wątkami i epokami.
Teologia Biegunów zostaje tu przełożona bezpośrednio na narrację. Autorka sprawdza jej trafność jako opisu ludzkiego doświadczenia. Architektura książki sama w sobie stanowi formę nieustannego ruchu.
Wieloznaczność słowa
Tytuł funkcjonuje na kilku poziomach. Historycznym – odsyła do konkretnej grupy religijnej. Dosłownym – bohaterowie ciągle biegają, jeżdżą, latają. Metaforycznym – bycie „bieguniem” to postawa życiowa oparta na braku przywiązania i gotowości do zmiany.
Polskie słowo „biegun” ma też znaczenie geograficzne. To kraniec ziemi, punkt graniczny. Oznacza również biegun huśtawki lub fotela na biegunach – ruch wahadłowy, który donikąd nie prowadzi, a jedynie powraca do punktu wyjścia. Tytuł splata nici religijne, geograficzne i filozoficzne.
Powieść ukazała się w 2007 roku. Szybko uznano ją za manifest nowego nomadyzmuKoczowniczy tryb życia. We współczesnej kulturze oznacza zjawisko częstego zmieniania miejsca zamieszkania i braku przywiązania do jednej przestrzeni.. To literatura odpowiadająca na erę globalnych przemieszczeń, gdzie tożsamość buduje się w drodze. Nagroda BookeraJedno z najważniejszych wyróżnień literackich na świecie, przyznawane za najlepszą książkę przetłumaczoną na język angielski. w 2018 roku za anglojęzyczne tłumaczenie (Flights) ugruntowała tę interpretację. Fundamentem pozostają jednak XVII-wieczni zbiegowie, dla których stanie w miejscu było grzechem.