Fałszywa filantropia ukazana w utworze
Nowela Elizy Orzeszkowej ukazuje zjawisko fałszywej dobroczynności, która zamiast pomagać, niszczy życie najsłabszych. Główna bohaterka, Ewelina Krzycka, traktuje podopiecznych jak chwilowe zabawki, zaspokajając własną próżność kosztem ich uczuć. Utwór stanowi surową krytykę powierzchownej filantropii, popularnej wśród XIX-wiecznych wyższych sfer.
Autor: Dagna Wierzbicka
Czas czytania: 2 min
Moda na pomaganie
Filantropia to z założenia bezinteresowne niesienie pomocy potrzebującym. W czasach, gdy Eliza Orzeszkowa pisała swoją nowelęKrótki utwór epicki o zwartej kompozycji, jednowątkowej fabule i wyraźnym punkcie kulminacyjnym., dobroczynność stała się wśród arystokracji i bogatego mieszczaństwa niezwykle popularna. Historycy literatury, tacy jak Jan Detko, piszą wręcz o zjawisku mody na filantropięZjawisko społeczne w XIX wieku, polegające na ostentacyjnym udzielaniu pomocy przez wyższe sfery, często dla poprawy własnego wizerunku.. Prawdziwa pomoc wymaga jednak rozsądku i odpowiedzialności. Działania dobroczynne mają sens tylko wtedy, gdy realnie poprawiają los wspieranej osoby.
Zabawa ludzkim życiem
Orzeszkowa bezlitośnie obnaża mechanizmy fałszywej dobroczynności. Ewelina Krzycka wbrew tytułowi wcale nie jest dobrą panią. Kobieta krzywdzi wszystkich wokół, naraża ich na cierpienie i brutalnie zawodzi pokładane w niej zaufanie. Krzycka bawi się w pomaganie. Zupełnie nie zależy jej na trwałej poprawie losu podopiecznych ani na ich szczęściu.
Krytyka fałszywej filantropii to jeden z ważnych postulatów polskiego pozytywizmu. Pisarze tej epoki promowali pracę u podstaw – systemowe, przemyślane edukowanie i wspieranie najuboższych, zamiast rzucania im jałmużny z pańskiej łaski.
Kiedy arystokratka przyjmuje do swojego bogatego domu małą Helkę, nie myśli o przyszłości dziecka ani o trudach wychowania. Dziewczynka ma po prostu zabić dręczącą kobietę nudę. Z żywym człowiekiem Krzycka postępuje jak z lalką, którą można rzucić w kąt, gdy przestanie bawić.
Podobny los spotkał pannę Czernicką. Ewelina zajęła się nią, ponieważ młoda, urocza dziewczyna po prostu jej się spodobała. Gdy Czernisia dorosła i straciła dawny urok, rzekoma dobrodziejka zaoferowała jej jedynie posadę służącej i garderobianej. Krzycka z taką samą łatwością pozbywała się zwierząt. Piesek Elf oraz papuga szybko przestały ją zabawiać, więc zostały odrzucone.
Tragiczne skutki kaprysu
Utwór stanowi ostre oskarżenie wymierzone w osoby traktujące pomoc innym jako rozrywkę. Orzeszkowa pokazuje, że kaprysNagła, nieuzasadniona zachcianka, często wynikająca z nudy lub chęci zwrócenia na siebie uwagi. znudzonej arystokratki wyrządza więcej szkody niż całkowity brak pomocy. Rozbudzone i brutalnie zdeptane nadzieje niszczą psychikę podopiecznych.
Dla małej Helki byłoby lepiej, gdyby pani Ewelina nie zwróciła na nią uwagi.
Słowa historyka literatury Włodzimierza Maciąga trafnie podsumowują tragizm sytuacji przedstawionej w utworze.