Inny świat - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Narrator i główny bohater, Gustaw, zostaje aresztowany pod koniec 1940 roku przez NKWD– Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR; policja polityczna odpowiedzialna za masowe represje, w tym Wielką Czystkę i zarządzanie systemem Gułag. i po brutalnym śledztwie skazany na pięć lat łagru jako rzekomy niemiecki szpieg. Trafia do obozu w Jercewie, gdzie poznaje okrutne realia życia więźniów. Obserwuje wszechobecny głód, wyniszczającą pracę, a także hierarchię, w której dominują kryminalni przestępcy, tzw. urkowie– w żargonie łagrowym określenie zawodowych przestępców kryminalnych, którzy tworzyli nieformalną elitę w obozach i terroryzowali więźniów politycznych.. W książce przedstawia poruszające historie współwięźniów, takie jak los Kostylewa, który w akcie buntu opala sobie rękę, by móc czytać, czy tragiczny związek Marusi z przywódcą urków, Kowalem. Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej i podpisanie paktu Sikorski-Majski– układ z 30 lipca 1941 r. między rządem RP na uchodźstwie a ZSRR, który przywracał stosunki dyplomatyczne i przewidywał utworzenie Armii Polskiej w ZSRR oraz „amnestię” dla polskich obywateli więzionych w sowieckich łagrach. dają Polakom nadzieję na wolność. Gdy władze obozowe ignorują jego prawo do amnestii– akt prawny polegający na darowaniu lub złagodzeniu kar. W kontekście „Innego świata” odnosi się do zwolnienia polskich więźniów z łagrów po układzie Sikorski-Majski., Gustaw decyduje się na desperacką głodówkę protestacyjną. Skrajnie wyczerpany, ostatecznie zostaje zwolniony 19 stycznia 1942 roku. W epilogu, już po wojnie w Rzymie, spotyka innego byłego więźnia, którego historia uświadamia mu, że z „innego świata” nie da się w pełni uciec.

Streszczenie szczegółowe

Część pierwsza

Witebsk – Leningrad – Wołogda

Historia rozpoczyna się pod koniec lata 1940 roku. Narrator, Gustaw, przebywa w więzieniu w Witebsku. Po wielomiesięcznym, wyczerpującym śledztwie, opartym na absurdalnych zarzutach, zostaje skazany na pięć lat obozu pracy za rzekome szpiegostwo na rzecz Niemiec. W celi nawiązuje znajomość ze starym Żydem, którego syn jest oficerem Armii Czerwonej– siły zbrojne Rosji Sowieckiej, a następnie ZSRR, istniejące w latach 1918–1946..

W listopadzie Gustaw wraz z innymi skazańcami zostaje przetransportowany do Leningradu, do więzienia tranzytowego zwanego „Pieriesyłką”. Tam, w zatłoczonej celi nr 37, czeka na dalszy transport. Pewnej nocy rozpoczyna się wywózka. W pociągu jest świadkiem okrucieństwa „urków” – recydywistów, którzy dla rozrywki grają w karty o rzeczy i życie innych więźniów. Gustaw jako jedyny z tego transportu wysiada w Wołogdzie, skąd trafia do celu swojej podróży – obozu w Jercewie.

Nocne łowy

Obóz w Jercewie, serce kargopolskiego kompleksu przemysłowego, został zbudowany rękami samych więźniów. Niepodzielną władzę sprawują w nim „urkowie”, którzy terroryzują więźniów politycznych. Nocami urządzają brutalne polowania na kobiety, zwane „nocnymi łowami”.

Po przybyciu do obozu Gustaw trafia na dwa tygodnie do szpitala. Po powrocie, dzięki sprzedaży oficerskich butów, dostaje przydział do lżejszej brygady tragarzy. Tam staje się świadkiem gwałtu na młodej dziewczynie, Marusi. Co zaskakujące, po wszystkim przywódca gwałcicieli, Kowal, odprowadza ją do baraku kobiecego. Następnego dnia Marusia dobrowolnie wprowadza się do baraku urków i zostaje kochanką Kowala. Ich związek wywołuje jednak konflikt w grupie. Aby odzyskać autorytet, Kowal brutalnie oddaje Marusię swoim kompanom. Po trzech dniach upokorzeń dziewczyna zgłasza się na ochotnika na etap– w terminologii łagrowej oznacza transport więźniów, często pieszy lub koleją, do innego obozu. Etapy odbywały się w skrajnie ciężkich warunkach. do cięższego obozu w Ostrownoje, wybierając pewną śmierć zamiast dalszego życia w Jercewie.

Praca. Dzień po dniu

Dzień w Jercewie zaczyna się o wpół do szóstej rano. Po apelu więźniowie ustawiają się w kolejce do kuchni, gdzie jedzenie wydawane jest z trzech kotłów. To, z którego kotła otrzyma się zupę, zależy od procentu wyrobionej normy – im lepszy wynik brygady, tym gęstsza zupa. To system, który zmusza do wyniszczającej rywalizacji.

Najcięższą pracą jest wyrąb lasu, do którego brygady lesorubów– (z ros. лесорубы) drwale; więźniowie pracujący przy wyrębie lasu, co było jedną z najcięższych i najbardziej wyniszczających prac w łagrach. maszerują kilka kilometrów. Aby przetrwać, więźniowie stosują tuftę– w żargonie łagrowym oszustwo mające na celu zawyżenie wyników pracy, aby otrzymać większą rację żywnościową. Była to powszechna strategia przetrwania. – oszustwa i fałszowanie wyników pracy. Praca w brygadzie tragarzy, do której trafił Gustaw, uchodzi za awans społeczny. Po dwunastu godzinach harówki więźniowie wracają do obozu.

Ochłap

Miesiąc po przybyciu Gustawa do Jercewa trafia tam nowy więzień, Gorcew. Wkrótce zostaje rozpoznany przez innego skazańca jako sadystyczny oficer śledczy z charkowskiego więzienia, który torturował przesłuchiwanych. Więźniowie wymierzają mu własną sprawiedliwość. Gorcew jest bity i nikt, nawet władze obozu, nie reaguje na jego skargi. Zostaje skierowany do najcięższej pracy w lesie. Wycieńczony fizycznie i psychicznie, pewnego dnia traci przytomność. W drodze powrotnej do obozu spada z sań i zamarza w śniegu.

Zabójca Stalina

Jedną z najczęstszych chorób w obozie jest kurza ślepota– choroba spowodowana awitaminozą (niedoborem witaminy A), objawiająca się znacznym pogorszeniem widzenia o zmierzchu i w ciemności. W łagrach była powszechna z powodu niedożywienia., czyli utrata wzroku po zmroku. Do brygady Gustawa trafia mężczyzna skazany na dziesięć lat za to, że pijany strzelał do portretu Stalina. Więzień ukrywa przed władzami swoją chorobę, ale prawda szybko wychodzi na jaw. Zostaje przeniesiony do brygady „lesorubów”, co jest dla niego wyrokiem śmierci. Po kilku miesiącach umiera z wycieńczenia. Tuż przed śmiercią, w ataku szału, krzyczy, że wszyscy są bandytami, a on naprawdę zabił Stalina.

Drei Kameraden

W lutym 1941 roku Gustaw poznaje trzech niemieckich komunistów: Stefana, Hansa i Otta. Uciekli oni do ZSRR po pożarze Reichstagu, szukając schronienia w ojczyźnie proletariatu. Zamiast tego, podczas Wielkiej Czystki– okres masowych represji politycznych w ZSRR w latach 1936–1938, zainicjowany przez Stalina. Miliony ludzi zostało skazanych na śmierć lub zesłanych do łagrów., zostali aresztowani jako szpiedzy. Gdy usłyszeli o pakcie Ribbentrop-Mołotow– pakt o nieagresji między III Rzeszą a ZSRR z 23 sierpnia 1939 r. Jego tajny protokół dzielił strefy wpływów w Europie Środkowo-Wschodniej, co doprowadziło do IV rozbioru Polski., rozpoczęli w więzieniu głodówkę, domagając się odesłania do Niemiec. Sowieci zgodzili się wydać część niemieckich komunistów, ale zatrzymali kilkadziesiąt osób, w tym właśnie tę trójkę. Po latach Gustaw dowie się, że w ramach tej wymiany NKWD przekazywało niemieckich Żydów prosto w ręce Gestapo– (Geheime Staatspolizei) Tajna Policja Państwowa w nazistowskich Niemczech. Odpowiedzialna za zwalczanie przeciwników reżimu i masowe zbrodnie..

Ręka w ogniu

System łagrów miał dwa cele: ekonomiczny wyzysk więźniów i ich całkowite złamanie psychiczne. Torturowany człowiek często zaczynał wierzyć w winę, której nie popełnił. Jednym z więźniów w brygadzie Gustawa jest Michaił Aleksiejewicz Kostylew, młody inżynier wychowany w ślepej wierze w komunizm– ideologia polityczna i społeczna dążąca do stworzenia bezklasowego społeczeństwa, opartego na wspólnej własności środków produkcji. W praktyce systemy komunistyczne w XX w. miały charakter totalitarny.. Jego życie zmieniła lektura francuskich klasyków, która uświadomiła mu, jak bardzo propaganda fałszuje obraz Zachodu. Po donosie kolegi został aresztowany i torturami zmuszony do przyznania się do zdrady.

W obozie Kostylew odkrywa, że jedynym sposobem na zachowanie resztek człowieczeństwa jest czytanie. Aby unikać pracy i zyskać czas na lekturę, regularnie wkłada rękę do ognia, powodując trudno gojące się oparzenia. Pewnej nocy Gustaw jest tego świadkiem. Wkrótce Kostylew dowiaduje się, że ma go odwiedzić matka, ale jednocześnie jego nazwisko trafia na listę transportu na Kołymę – najgorszy z łagrów. Zdesperowany, w obozowej łaźni oblewa się wrzątkiem. Umiera w szpitalu 15 kwietnia, nie odzyskawszy przytomności. Jego matka przyjeżdża na początku maja, by odebrać tylko pamiątki po zmarłym synu.

Dom Swidanij

Obok wartowni stoi specjalny barak, Dom Swidanij– (z ros. Дом свиданий) „Dom widzeń”; specjalny barak w łagrze, w którym więźniowie, którzy otrzymali pozwolenie, mogli spotykać się z rodziną. Była to niezwykle rzadka i cenna chwila normalności., gdzie więźniowie raz w roku mogą spotkać się z rodziną. Wizyta bliskich to wielkie wydarzenie dla całej społeczności obozowej. Wszyscy dzielą radość szczęśliwca, a wieść o dziecku poczętym podczas takiego widzenia staje się powodem do świętowania dla całego baraku, przypominając o istnieniu normalnego świata.

Zmartwychwstanie

Pobyt w szpitalu to marzenie każdego więźnia. Oznacza odpoczynek, lepsze jedzenie i szansę na regenerację. Dlatego samookaleczenia są na porządku dziennym. W lutym 1941 roku Gustaw, wyczerpany pracą, celowo przeziębia się na mrozie i trafia do szpitala. Czas tam spędzony jest dla niego jak zmartwychwstanie. Poznaje Michaiła Stiepanowicza, aktora skazanego za zbyt wyraziste zagranie roli carskiego bojara– przedstawiciel wyższej szlachty w Rosji i innych krajach słowiańskich w okresie od X do XVII wieku. W ZSRR odwoływanie się do carskiej przeszłości mogło być pretekstem do oskarżeń politycznych., który szczerze wierzy w swoją winę. Obserwuje też skomplikowany związek lekarki Jewgienii Fiodorowny z jej mężem Jegorowem, a potem jej romans z więźniem Jarosławem R. Gdy Jarosław zostaje wysłany na inny etap, Jewgienija dobrowolnie jedzie za nim. Kilka miesięcy później do Jercewa dociera wieść, że zmarła przy porodzie dziecka Jarosława.

Wychodnoj dień

Raz na jakiś czas, po wyrobieniu normy, więźniom przysługuje dzień wolny – wychodnoj dień– (z ros. выходной день) „dzień wolny”; dzień odpoczynku od pracy w łagrze, przyznawany rzadko, zwykle po przekroczeniu norm produkcyjnych. Był to czas na regenerację i namiastkę normalnego życia.. To jedyny moment, kiedy w obozowej zonie– w żargonie łagrowym ogrodzony i strzeżony drutem kolczastym obszar obozu, w którym znajdowały się baraki mieszkalne więźniów. panuje odświętna atmosfera, a ludzie stają się dla siebie bardziej życzliwi. Gustaw odwiedza znajomych. Wysłuchuje historii Pamfiłowa, który przez lata żył listami od syna, oficera. Gdy listy przestały przychodzić, załamał się i w akcie rozpaczy spalił całą korespondencję. Niespodziewanie jego syn, Sasza, trafia do Jercewa jako więzień, co prowadzi do ich pojednania. Gustaw słucha też opowieści Fina, Rusta Karinena, o jego nieudanej ucieczce, która utwierdza wszystkich w przekonaniu, że z łagru nie ma wyjścia. Dzień kończy się ponurym stwierdzeniem: „Zawtra opiat’ na robotu” (Jutro znowu do roboty).

Część druga

Głód

Głód jest w obozie siłą, która niszczy wszelkie zasady moralne, zwłaszcza w przypadku kobiet. Dziewczyna, która oddaje się za jedzenie, jest piętnowana jako prostytutka, ale nikt nie potępia chłopca, który zostaje kochankiem starej lekarki dla lepszego bytu. Gustaw obserwuje los młodej Polki, córki oficera, która początkowo z dumą opiera się degradacji. Jednak po miesiącu głodu i pracy w magazynie, gdzie inżynier Polenko uniemożliwia jej kradzież jedzenia, dziewczyna łamie się i zaczyna sypiać z każdym, kto jej zapłaci jedzeniem.

Krzyki nocne

Po pracy więźniowie leżą na pryczach w stanie odrętwienia. Myśl o śmierci jest wszechobecna, ale największym lękiem nie jest sama śmierć, lecz anonimowość. Więźniowie boją się, że umrą zapomniani, a ich rodziny nigdy nie dowiedzą się o ich losie. Nocami przez baraki niosą się krzyki i majaczenia senne, w których skazańcy wzywają imiona swoich bliskich.

Zapiski z martwego domu

Pewnego dnia w obozie pojawia się afisz zapowiadający seans amerykańskiego filmu. W baraku kulturalnym, gdzie mieści się też skromna biblioteka, Gustaw siada obok Natalii Lwownej. Film wywołuje w więźniach ogromną tęsknotę za wolnością. Po seansie Natalia płacze, mówiąc, że żyją w „martwym domu”. Pożycza Gustawowi „Zapiski z martwego domu” Dostojewskiego. Lektura ta staje się dla niego wstrząsającym doświadczeniem i prowadzi do refleksji nad samobójstwem jako jedyną formą ucieczki. Kilka tygodni później dowiaduje się, że Natalia Lwowna sama próbowała odebrać sobie życie.

Na tyłach otieczestwiennoj wojny

Partia szachów

Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 roku, nazywanej w ZSRR Wielką Wojną Ojczyźnianą– (ros. Великая Отечественная война) radziecka nazwa konfliktu zbrojnego między ZSRR a III Rzeszą i jej sojusznikami, trwającego w latach 1941–1945., budzi w więźniach nadzieję na wyzwolenie. Gustaw zostaje przeniesiony do lżejszej pracy przy sianokosach. Pewnej nocy, podczas gry w szachy, do baraku wchodzi pijany rosyjski technik i pyta, ile samolotów strącili Niemcy. Jeden z więźniów, Zyskind, cicho wychodzi. Chwilę później technika zabierają oficerowie, a z oddali słychać strzał. Gustaw patrzy z odrazą na donosiciela i przerywa partię. Reszta graczy pozostaje niewzruszona – zdrada jest częścią obozowej normalności.

Sianokosy

Wiadomość o pakcie Sikorski-Majski sprawia, że Polacy w obozie zaczynają być zwalniani. Gustaw z nadzieją czeka na swoją kolej, ale jego zwolnienie nie nadchodzi. Zostaje skierowany do ciężkiej pracy w birży leśnej. Jego stan zdrowia gwałtownie się pogarsza – zapada na cyngę– choroba spowodowana niedoborem witaminy C, prowadząca do osłabienia, krwawienia dziąseł, wypadania zębów i owrzodzeń. Była powszechna w łagrach z powodu fatalnej diety. i kurzą ślepotę. Na duchu podtrzymuje go Ormianin Machapetian, którego uważa za przyjaciela. W listopadzie odkrywa gorzką prawdę: Machapetian donosił na niego, sugerując władzom, że Gustaw jest szpiegiem i powinien zostać zatrzymany.

Męka za wiarę

Pod koniec listopada Gustaw traci wszelką nadzieję. Jest świadomy, że w swoim stanie nie przeżyje zimy. Postanawia podjąć ostateczny krok – głodówkę protestacyjną. Namawia do niej kilku innych Polaków, którzy również nie zostali objęci amnestią. 30 listopada rozpoczynają protest. Zostają zamknięci w izolatorze– cela o zaostrzonym rygorze, używana do karania więźniów. Pobyt w nieogrzewanym izolatorze, często o głodowych racjach, był formą tortury.. Tam Gustaw dowiaduje się o trzech siostrach zakonnych, które odmówiły pracy dla „szatana” i również trafiły do izolatora. Po kilku dniach Polacy zostają przeniesieni do szpitala, a zakonnice – rozstrzelane. Protest kontynuuje już tylko Gustaw i więzień o nazwisku Z. Ósmego dnia obaj zostają zabrani na wartownię, gdzie podpisują dokumenty o zwolnieniu. Trafiają do szpitala, gdzie polski lekarz, doktor Zabielski, ratuje im życie.

Trupiarnia

Po wyjściu ze szpitala Gustaw, wciąż skrajnie osłabiony, zostaje skierowany do Trupiarni– barak przeznaczony dla więźniów niezdolnych do pracy, umierających z głodu i chorób. Była to w zasadzie umieralnia, ostatni przystanek przed śmiercią. – baraku dla umierających. Obserwuje powolną, głodową agonię współwięźniów, czując do nich wstręt i lęk. Mimo to, wraz z innymi Polakami, którzy podjęli głodówkę, organizuje symboliczną kolację wigilijną. Słuchają wtedy opowiadania jednego z nich, B.

Opowiadanie B.

B. opowiada o swoim śledztwie po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. NKWD próbowało zmusić go do podpisania fałszywego oskarżenia o zdradę. Gdy odmówił, był wielokrotnie bity i zamykany w izolatorze. Mimo tortur nie uległ. Po ogłoszeniu amnestii wszyscy Polacy z jego obozu zostali zwolnieni, z wyjątkiem niego. Został odesłany z powrotem do Jercewa. Jego historia jest kolejnym świadectwem bezwzględności systemu.

Ural 1942

19 stycznia 1942 roku Gustaw wreszcie opuszcza obóz. Żegna się z przyjaciółmi i wyrusza w długą podróż do formującej się Armii Polskiej. Przez Wołogdę i Swierdłowsk dociera do Kazachstanu. 12 marca zostaje wcielony do dziewiątego pułku artylerii lekkiej. 2 kwietnia, wraz z całą dywizją, zostaje ewakuowany do Persji, opuszczając na zawsze „nieludzką ziemię”.

Epilog: upadek Paryża

Czerwiec 1945 roku, Rzym. Gustaw spotyka człowieka, którego poznał na samym początku swojej drogi – w więzieniu w Witebsku (to on w 1940 roku przyniósł więźniom załamującą wiadomość o kapitulacji Francji).

Mężczyzna opowiada Gustawowi o swoich losach w łagrze. Został tam postawiony przed nieludzkim wyborem: albo złoży fałszywy donos na czterech niewinnych niemieckich komunistów, albo sam zostanie skierowany na pewną śmierć przy morderczej pracy. Wybrał własne życie i podpisał obciążające ich papiery.

Od tamtej pory dręczą go potworne wyrzuty sumienia. Szukał Gustawa, licząc na to, że ktoś, kto również przeszedł przez piekło obozu, da mu upragnione rozgrzeszenie. Prosi narratora o wypowiedzenie tylko jednego słowa: „rozumiem”.

Gustaw jednak milczy. Mimo współczucia nie potrafi wykrztusić tego słowa. Widząc to, załamany i wściekły mężczyzna wstaje i wychodzi bez pożegnania, trzaskając drzwiami.

Finałowa scena i refleksja Gustawa pokazują, że prawa „innego świata” są absolutnie nieprzekładalne na język ludzi wolnych. Gustaw uważa, że rozgrzeszenie donosicielstwa – nawet w realiach łagrowych – oznaczałoby kapitulację ludzkiej moralności i zatrucie normalnego świata obozowym nihilizmem. Ci, którzy przetrwali, na zawsze pozostaną naznaczeni tym tragicznym pęknięciem.