Inny świat - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja „Innego świata” rozpoczyna się w 1940 roku, gdy narrator, Gustaw Herling-Grudziński, zostaje aresztowany przez NKWD(Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych) – centralny organ państwowy ZSRR odpowiedzialny za bezpieczeństwo wewnętrzne, wywiad, kontrwywiad oraz masowe represje, w tym zarządzanie systemem łagrów (Gułagiem). i po absurdalnym śledztwie skazany na pięć lat obozu pracy. Trafia do więzień w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie, by ostatecznie znaleźć się w łagrze(ros. лагерь) – obóz pracy przymusowej w ZSRR, element systemu terroru i eksploatacji więźniów politycznych i kryminalnych. w Jercewie pod Archangielskiem. Tam staje się świadkiem i uczestnikiem życia rządzonego przez głód, wycieńczającą pracę i wszechobecną śmierć. Obserwuje upadek człowieczeństwa, ale także niezwykłe akty heroizmu i solidarności.

Książka podzielona jest na dwie części i opisuje kluczowe aspekty obozowej rzeczywistości: hierarchię więźniów z dominującą kastą kryminalistów (urków(ros. урка) – w żargonie więziennym zawodowy przestępca, recydywista; w łagrach tworzyli uprzywilejowaną, brutalną kastę, często współpracującą z administracją obozu przeciwko więźniom politycznym.), system pracy oparty na normach, choroby (jak cynga(szkorbut) – choroba spowodowana niedoborem witaminy C, prowadząca do osłabienia, krwawienia dziąseł i wypadania zębów. Powszechna w łagrach z powodu niedożywienia. czy kurza ślepota(ślepota zmierzchowa) – zaburzenie widzenia w warunkach słabego oświetlenia, spowodowane niedoborem witaminy A. Częsta choroba w łagrach.) oraz psychologiczne mechanizmy przetrwania. Po ataku Niemiec na ZSRR w 1941 roku pojawia się nadzieja na wolność w związku z amnestiąW kontekście książki, odnosi się do zwolnienia polskich więźniów z łagrów po podpisaniu układu Sikorski-Majski w 1941 roku. dla Polaków. Gdy Gustaw zostaje pominięty, decyduje się na strajk głodowy. Ten desperacki akt ostatecznie przynosi mu wolność. W styczniu 1942 roku opuszcza obóz i dołącza do Armii Andersa, z którą wydostaje się z „nieludzkiej ziemi”. Epilog, rozgrywający się w Rzymie po wojnie, stawia fundamentalne pytanie o granice moralnej oceny ludzi, którzy przeszli przez piekło łagru(ros. лагерь) – obóz pracy przymusowej w ZSRR, element systemu terroru i eksploatacji więźniów politycznych i kryminalnych..

Streszczenie szczegółowe

Część pierwsza

Witebsk – Leningrad – Wołogda

Koniec lata 1940 roku. W więzieniu w Witebsku– miasto w dzisiejszej Białorusi, w 1940 roku w granicach ZSRR. Jeden z pierwszych etapów uwięzienia narratora. życie toczy się monotonnym rytmem, wyznaczanym przez pobudki, głodowe racje zupy z ziela i chleba oraz sygnały strażników. Pewnego dnia więzień z Grodna, nazywany „Jewriejem(ros. еврей) – rosyjskie słowo oznaczające Żyda.”, przynosi wieść o upadku Paryża. Ta informacja gasi ostatnie iskry nadziei na szybkie zakończenie wojnymotyw nadziei i interwencję Zachodu. Znika też tajemnicza kobieta, która pod latarnią dawała więźniom znak zapalaną zapałką – symbol nadziei. Gdy po dwóch miesiącach pojawia się ponownie, jej gest – zgaszenie zapałki – staje się zapowiedzią transportu.symbol beznadziei

Pod koniec października Gustaw zostaje wezwany na odczytanie wyroku. Jego śledztwo było farsą. Oskarżenie opierało się na dwóch „dowodach”: oficerskich butach, które miały świadczyć o jego wysokiej randze wojskowej, oraz pierwszym członie nazwiska, kojarzącym się śledczym z niemieckim marszałkiem. Ostatecznie zostaje skazany na pięć lat obozu pracy za próbę przekroczenia granicy sowiecko-litewskiej w celu „prowadzenia walki ze Związkiem Sowieckim”.

W nowej celi Gustaw po raz pierwszy spotyka rosyjskich więźniów – grupę nastoletnich chłopców, tzw. biezprizornych(ros. беспризорные) – bezdomne, często osierocone dzieci i młodzież, które po rewolucji i wojnie domowej w Rosji tworzyły gangi, żyjąc z kradzieży. W systemie więziennym stanowiły osobną, zdemoralizowaną grupę.. To zdemoralizowani, młodzi przestępcy, dla których więzienie jest niemal jak wakacje. Jedyną osobą, z którą narrator nawiązuje kontakt, jest stary Żyd, szewc z Witebska– miasto w dzisiejszej Białorusi, w 1940 roku w granicach ZSRR. Jeden z pierwszych etapów uwięzienia narratora.. Mężczyzna z dumą przechowuje zdjęcie syna, kapitana Armii Czerwonej– siły zbrojne Rosji Radzieckiej, a następnie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) w latach 1918–1946.. Niestety, jeden z biezprizornych donosi na niego strażnikowi w zamian za papierosa. Podczas rewizji fotografia zostaje mu brutalnie odebrana jako „szkodnikowi”, który nie ma prawa posiadać wizerunku oficera.

W listopadzie 1940 roku więźniowie trafiają do Leningradu, do więzienia tranzytowego zwanego „Pieriesyłką(ros. пересылка) – więzienie tranzytowe, punkt przeładunkowy dla więźniów transportowanych do łagrów.”. Panuje tam niewyobrażalny tłok – w celi nr 37, przeznaczonej dla dwudziestu osób, stłoczono siedemdziesięciu więźniów. Gustaw po raz pierwszy słyszy szacunki dotyczące liczby więźniów w ZSRR: od 18 do 25 milionów. Widzi też szokujący kontrast – luksusowy pawilon, „Pałac Zimowy”, dla drobnych przestępców skazanych za spóźnienia do pracy, którzy żyją w niemal normalnych warunkach.

Przez pomyłkę Gustaw trafia do celi nr 37, zamieszkanej przez wysokich rangą oficerów Armii Czerwonej, aresztowanych podczas Wielkiej Czystki w 1937 roku. Zaprzyjaźnia się z pułkownikiem Szkłowskim, potomkiem polskich zesłańców– osoby skazane na przymusowe osiedlenie w odległych rejonach Imperium Rosyjskiego, a później ZSRR, najczęściej na Syberii. z 1863 roku, oraz z Pawłem Iwanowiczem. W celi przebywa też generał Artamjan, Ormianin, który prowadzi protest głodowy, domagając się rehabilitacji. Ostatniej nocy przed transportem w milczeniu ściska dłoń Gustawa.

Podczas podróży pociągiem Gustaw i Szkłowski trafiają do przedziału z urkami(ros. урка) – w żargonie więziennym zawodowy przestępca, recydywista; w łagrach tworzyli uprzywilejowaną, brutalną kastę, często współpracującą z administracją obozu przeciwko więźniom politycznym. – zawodowymi kryminalistami. Jeden z nich przegrywa w karty płaszcz Szkłowskiego i bezczelnie żąda jego wydania. Zaskoczony oficer oddaje odzienie, a Gustaw po raz pierwszy doświadcza bezwzględnego prawa urków. W Wołogdzie– miasto w Rosji, kolejny punkt na trasie narratora do obozu. Znajdowało się tam duże więzienie tranzytowe. ich drogi się rozchodzą. Gustaw rusza w dalszą podróż, do stacji Jercewo pod Archangielskiem – celu swojej podróży.

Nocne łowy

W obozie w Jercewie panuje „proizwoł(ros. произвол) – samowola, bezprawie. W kontekście łagru oznaczało to okres od wieczora do świtu, gdy władzę w zonie przejmowali urkowie, terroryzując pozostałych więźniów.” – nocne rządy urków. Gustaw dowiaduje się od współwięźniów, Polenko i Karbońskiego, o historii obozu, zbudowanego rękami skazańców w nieludzkich warunkach. Najdłużej przetrwali tu Rosjanie, Bałtowie i Finowie, najszybciej umierali komuniści, Ukraińcy i mieszkańcy Azji Środkowej.

Zaraz po przybyciu Gustaw, z powodu gorączki, trafia do obozowego szpitala, zwanego „łazarietem(ros. лазарет) – szpital wojskowy lub obozowy.”. Dwa tygodnie spędzone w czystym łóżku wydają mu się najpiękniejszym okresem w życiu. Zaprzyjaźnia się tam z siostrą Tamarą. Obok niego leży chory na „pyłagrę(pelagra) – choroba wynikająca z niedoboru witaminy B3, objawiająca się zapaleniem skóry, biegunką i otępieniem. W łagrach była wyrokiem śmierci.”, który po wypisaniu trafi do baraku dla niepracujących – Trupiarni.

Po powrocie do baraku, za radą obozowego dyżurnego Dimki, Gustaw sprzedaje swoje oficerskie buty urce(ros. урка) – w żargonie więziennym zawodowy przestępca, recydywista; w łagrach tworzyli uprzywilejowaną, brutalną kastę, często współpracującą z administracją obozu przeciwko więźniom politycznym.. Dzięki temu zostaje przydzielony do lepszej brygady tragarzy. Jego barakiem rządzi grupa urków pod wodzą Kowala. Pewnej nocy Gustaw jest świadkiem „nocnych łowów” – brutalnego, zbiorowego gwałtu na młodej dziewczynie, Marusi.

Następnego dnia dzieje się coś nieoczekiwanego. Marusia przychodzi do baraku i siada na pryczy Kowala, tuląc się do niego. Zostaje jego kochanką. Miłość zmienia brutalnego urkę(ros. урка) – w żargonie więziennym zawodowy przestępca, recydywista; w łagrach tworzyli uprzywilejowaną, brutalną kastę, często współpracującą z administracją obozu przeciwko więźniom politycznym., co nie podoba się jego towarzyszom. Dochodzi do konfliktu. Aby odzyskać pozycję w grupie, Kowal zmusza Marusię, by oddała się pozostałym. Dziewczyna poddaje się bez słowa, a po wszystkim opuszcza barak. Trzy dni później na własną prośbę wyjeżdża z transportem do innego łagpunktu(ros. лагпункт) – dosłownie „punkt obozowy”, pododdział większego kompleksu łagrów, często specjalizujący się w określonym rodzaju pracy.. Wśród urków znów panuje harmonia.

Praca. Dzień po dniu

Pobudka o wpół do szóstej rano. Każdy dzień zaczyna się od swoistej modlitwy – litanii skarg i przekleństw. W obozie nikt nie wie, kiedy kończy mu się wyrok, co jest formą psychicznej tortury.motyw cierpienia Gustaw wspomina Ponomarenkę, który po odsiedzeniu dziesięciu lat dowiedział się o przedłużeniu kary i zmarł na zawał serca.

Przed wyjściem do pracy więźniowie ustawiają się w kolejkach do kuchni. Ilość i jakość jedzenia zależy od wyrobionej normy. Są trzy „kotły”: najlepszy dla stachanowców– w ZSRR robotnik przodujący w pracy, przekraczający normy produkcyjne. W łagrach stachanowcy otrzymywali lepsze racje żywnościowe. (powyżej 125% normy), średni dla tych ze 100% normy, i najgorszy dla pozostałych – wyniszczonych, słaniających się na nogach szkieletów.

Najcięższa jest praca w lesie, przy wyrębie drzew. Brygady „lesorubów(ros. лесоруб) – drwal. W łagrach brygady lesorubów wykonywały jedną z najcięższych prac.” maszerują kilometrami w głębokim śniegu, by przez dwanaście godzin pracować w mrozie. Przekroczenie normy jest prawie niemożliwe, więc więźniowie uciekają się do „tufty(ros. туфта) – w żargonie łagrowym oszustwo, fałszowanie wyników pracy w celu wyrobienia normy i otrzymania lepszych racji żywnościowych.” – oszustwa przy mierzeniu drewna. Praca w lesie to powolna śmierć.symbol śmierci Po roku drwale trafiają do lżejszych brygad, a potem do Trupiarni.

Gustaw pracuje w brygadzie tragarzy, co jest w obozie awansem. Praca przy rozładunku wagonów daje szansę na zdobycie dodatkowego jedzenia i kontakt z wolnymi ludźmi. Dzień pracy kończy się rewizją przy bramie. Jeśli u kogoś znajdą coś ukradzionego, cała brygada musi rozbierać się do naga na mrozie. Dopiero za bramą zony(ros. зона) – wydzielony, ogrodzony i strzeżony teren obozu, na którym znajdowały się baraki mieszkalne więźniów. zaczyna się krótki odpoczynek przed kolejnym dniem katorgi.

Ochłap

Do obozu trafia nowy więzień, Gorcew. Milczy o swojej przeszłości, ale wszyscy podejrzewają, że był enkawudzistą– funkcjonariusz NKWD, sowieckiej policji politycznej odpowiedzialnej za masowe represje.. Jego tożsamość zostaje potwierdzona, gdy jeden z więźniów z innego transportu rozpoznaje w nim swojego kata z charkowskiego więzienia. W baraku dochodzi do samosądu. Więźniowie rzucają się na Gorcewa i brutalnie go biją.

Władze obozu nie reagują. Rozpoczyna się perfidna gra, w której prześladowcy wydają jednego ze swoich na pożarcie ofiarom. Gorcew zostaje skierowany do najcięższej pracy w lesie. Nikt go nie zmienia, z dnia na dzień traci siły. Współwięźniowie z satysfakcją obserwują jego agonię. Aby przedłużyć jego męki, pozwalają mu jeść z najlepszego, trzeciego kotła. Pod koniec stycznia Gorcew traci przytomność w lesie. Podczas transportu do obozu spada z sań. Jego zamarznięte ciało zostaje odnalezione dopiero po kilku godzinach. Dla więźniów ten akt odwetu jest dowodem, że rewolucja potrafi rzucić „lwa na pożarcie niewolnikom”.motyw kata i ofiary

Zabójca Stalina

Powszechną chorobą w obozie jest „kurza ślepota” – utrata wzroku po zmierzchu. Pewnego dnia do brygady Gustawa trafia człowiek skazany na dziesięć lat za strzelenie do portretu Stalina. Początkowo pracuje normalnie, ale gdy zapada zmrok, zaczyna unikać pracy. W końcu, próbując zejść z workiem mąki z kładki, spada. Okazuje się, że cierpi na kurzą ślepotę.

Zostaje przeniesiony do pracy w lesie, co jest dla niego wyrokiem śmierci. Gustaw spotyka go kilka miesięcy później, na krótko przed śmiercią. Mężczyzna jest na skraju załamania, nie poznaje go i żebrze o zupę. Gdy Gustaw oddaje mu swoją porcję, ten nazywa wszystkich bandytami i ucieka, krzycząc w obłędzie: „Ja zabiłem Stalina!”. W obliczu śmierci utożsamia się z czynem, za który został skazany.

Drei Kameraden

Wieczorami Gustaw odwiedza barak tranzytowy, „pieriesylny(ros. пересыльный) – tranzytowy; w tym kontekście barak dla więźniów czekających na transport do innego obozu.”, który jest obozowym centrum wymiany informacji. W lutym 1941 roku spotyka tam trzech niemieckich komunistów: Stefana, Hansa i Ottona. Po pożarze Reichstagu– budynek parlamentu w Berlinie. Jego podpalenie w 1933 roku stało się dla nazistów pretekstem do wprowadzenia terroru i delegalizacji partii komunistycznej. uciekli do ZSRR, szukając schronienia. Tu jednak, podczas Wielkiej Czystki, zostali aresztowani jako szpiedzy.

Gdy dowiadują się o pakcie Ribbentrop-Mołotow, rozpoczynają w moskiewskim więzieniu strajk głodowy, domagając się powrotu do Niemiec. Rosjanie zgadzają się na repatriację– zorganizowany przez władze państwowe powrót do kraju osób, które znalazły się poza jego granicami, np. jeńców, uchodźców. większości niemieckich komunistów, ale zatrzymują kilkudziesięciu, w tym Stefana, Hansa i Ottona. Zostają skazani na dziesięć lat i wysłani do Jercewa. Po latach Gustaw dowiaduje się w Londynie o dalszym losie repatriantów: na moście w Brześciu NKWD siłą przekazało ich w ręce Gestapo(Geheime Staatspolizei) – Tajna Policja Państwowa w nazistowskich Niemczech, znana z brutalnych metod i terroru..

Ręka w ogniu

Ten rozdział to głęboka analiza psychologicznego niszczenia człowieka przez system. Tortury podczas śledztwa mają na celu nie tyle wydobycie informacji, co całkowitą dezintegrację osobowości. Złamany człowiek zaczyna wierzyć w swoją winę. Obóz jest kolejnym etapem tego procesu. Uczy obojętności, zabija litość i współczucie, ostatecznie formując „człowieka zlagrowanego”.

Pewnego dnia do brygady Gustawa trafia Michaił Aleksiejewicz Kostylew, młody inżynier. Wychowany w ślepej wierze w komunizm, przypadkiem odkrywa literaturę francuską (Balzaca, Stendhala)nawiązanie do literatury, która otwiera mu oczy na istnienie wolności. Zostaje aresztowany i po długim, wyrafinowanym psychicznie śledztwie przyznaje się do absurdalnych zarzutów.

W obozie, po okresie załamania, Kostylew odnajduje w książkach siłę do buntu. Jego bunt jest niezwykły: regularnie opala swoją prawą rękę w ogniu, by z powodu ran unikać pracy na rzecz systemu, który go zniszczył. W baraku może wtedy czytać. Gustaw odkrywa jego tajemnicę, ale obiecuje milczenie i zaprzyjaźnia się z nim.

Nadzieją dla Kostylewa jest wizyta matki. Jednak tuż przed jej przyjazdem zostaje wpisany na listę transportu na Kołymę – najgorszy z łagrów(ros. лагерь) – obóz pracy przymusowej w ZSRR, element systemu terroru i eksploatacji więźniów politycznych i kryminalnych.. Zrozpaczony, że nie zobaczy matki, oblewa się w łaźni wrzątkiem. Umiera w straszliwych męczarniach. Kilka dni później do obozu przyjeżdża jego matka, nieświadoma tragedii, by odebrać rzeczy po synu.

Dom Swidanij

Obok wartowni stoi „Dom Swidanij(ros. дом свиданий) – „dom widzeń”, specjalny barak w łagrze, w którym więźniowie, którzy uzyskali pozwolenie, mogli spędzić do trzech dni z odwiedzającą ich rodziną.” – miejsce widzeń z rodziną. Prawo do spotkania, raz w roku na maksymalnie trzy dni, jest przywilejem dla nielicznych, wyrabiających normę i nienagannych politycznie. Procedura jest upokarzająca zarówno dla więźnia, jak i dla rodziny, która musi podpisać zobowiązanie do milczenia.

Widzenia są chwilą wyrwaną z obozowej rzeczywistości. Więzień otrzymuje czyste ubranie, które musi oddać po spotkaniu. Barak jest czysty, z firankami w oknach, co ma stwarzać pozory normalności. Jednak te krótkie spotkania są źródłem ogromnego cierpienia, uświadamiając obu stronom przepaść, jaka ich dzieli. Mimo to, każda wizyta jest wielkim wydarzeniem w obozie, a szczęściem jednego cieszą się nawet ci, którzy nie mają na co czekać.

Zmartwychwstanie

Szpital obozowy to dla więźniów oaza, miejsce tymczasowego „zmartwychwstania”.symbol odrodzenia Czas spędzony w czystym łóżku pozwala odzyskać poczucie godności, ale jednocześnie niebezpiecznie przypomina o życiu na wolności, co utrudnia powrót do obozowej egzystencji. W lutym 1941 roku Gustaw, celowo przeziębiwszy się na mrozie, trafia do szpitala.

Poznaje tam historię miłości wolnego lekarza Jegorowa (byłego więźnia) i pielęgniarki Jewgieniji Fiodorowny. Ich związek, oparty na wierności i wspólnocie losu, wydaje się w obozie czymś niezwykłym.motyw miłości Jednak Jewgienija zakochuje się w innym więźniu, Jarosławie R. To uczucie jest dla niej prawdziwym „zmartwychwstaniem”. Jegorow, zraniony, ale wciąż ją kochający, próbuje walczyć o nią, wysyłając jej kochanka na ciężki etap. Wtedy Jewgienija, w geście solidarności i miłości, sama zgłasza się na ten sam transport. Kilka miesięcy później umiera przy porodzie, rodząc dziecko Jarosława.

Wychodnoj dień

Raz na jakiś czas władze ogłaszają „wychodnoj dień(ros. выходной день) – dzień wolny od pracy. W łagrach był przyznawany rzadko, jako nagroda za przekroczenie planu produkcyjnego.” – dzień wolny od pracy. Jest to narzędzie motywacji i kontroli, bo im rzadziej się zdarza, tym bardziej więźniowie na niego czekają i tym ciężej pracują. W ten dzień zona(ros. зона) – wydzielony, ogrodzony i strzeżony teren obozu, na którym znajdowały się baraki mieszkalne więźniów. ożywa, a ludzie stają się dla siebie bardziej życzliwi.

Gustaw spędza ten czas na rozmowach. Poznaje historię Pamfiłowa, starego Kozaka, który żyje tylko listami od syna, Saszy, służącego w Armii Czerwonej. Gdy listy przestają przychodzić, starzec się załamuje. Pewnego dnia do obozu trafia nowy etap więźniów – a w nim Sasza, skazany za dostanie się do fińskiej niewoli. Ojciec i syn godzą się, a Pamfiłow odzyskuje wolę życia.

Inną opowieścią jest historia Fina, Rusto Karinena, który w 1940 roku podjął próbę ucieczki. Po siedmiu dniach błądzenia po lasach, wycieńczony i zdezorientowany, dotarł do wsi, która okazała się leżeć zaledwie piętnaście kilometrów od obozu. Chłopi odwieźli go z powrotem. Jego konkluzja jest gorzka: z obozu nie da się uciec, bo jest się do niego przykutym na całe życie. Dzień wolny kończy się ponurą myślą: „Zawtra opiat’ na rabotu” (Jutro znowu do pracy).

Część druga

Głód

Głód fizyczny i seksualny najdotkliwiej odczuwają kobiety. Prawo obozu jest proste: łamiąc kobietę głodem, zaspokaja się obie potrzeby naraz. Gustaw opisuje, jak głód niszczy moralność. Młoda, dumna Polka, córka oficera, po miesiącu pracy w głodzie staje się obozową prostytutką. Podobnie Tania, śpiewaczka opery moskiewskiej, po dwóch tygodniach pracy w lesie ulega urce Wani.

Pewnego dnia w łaźni Gustaw poznaje profesora Borysa Lazarowicza N., który przed rewolucją mieszkał w Łodzi i znał Juliana Tuwima. Profesor i jego żona Olga zostali aresztowani za prowadzenie w Moskwie salonu literackiego poświęconego polskiej literaturze. Wkrótce profesor trafia do Trupiarni, a Olga, by zdobyć jedzenie dla męża, zostaje przydzielona do pracy w bazie żywnościowej. W marcu 1941 roku w obozie panuje straszliwy głód. Gustaw, ryzykując, przemyca dla Olgi ciasto z mąki, ukrywając je na jej ciele.

Krzyki nocne

Noc w obozie nie przynosi ukojenia. Barak jest oświetlony całą noc, a ciszę przerywają jęki i krzyki śpiących. To manifestacja lęku przed śmiercią – anonimową, bezimienną, bez grobu i świadectwa.motyw śmierci Więźniowie boją się, że nikt nigdy nie dowie się o ich losie. Zawierają pakty: ten, kto przeżyje, powiadomi rodziny zmarłych. Jedynym, który nigdy nie krzyczy, jest stary Czeczen, który w obozie modli się już tylko o śmierć.

Zapiski z martwego domu

Pewnego dnia w obozie odbywa się projekcja filmu – amerykańskiego „Wielkiego walca”. Dla więźniów jest to szok, bolesne przypomnienie o innym, wolnym świecie. Po seansie Natalia Lwowna, płacząc, wyznaje Gustawowi, że nie płacze za tamtym życiem, ale z rozpaczy, że od lat tkwi w „martwym domu”. Pożycza mu „Zapiski z martwego domu” Dostojewskiego.nawiązanie do literatury

Lektura jest dla Gustawa wstrząsem. Uświadamia sobie, że cierpienie w obozach jest niezmienne od czasów carskich. Książka prowadzi go na skraj samobójstwa. Gdy oddaje ją Natalii, ta wyznaje mu, że dla niej lektura Dostojewskiego jest źródłem siły: uświadamia jej, że ma prawo decydować o własnej śmierci, co paradoksalnie daje jej nadzieję.

Niedługo później Natalia próbuje popełnić samobójstwo, ale zostaje odratowana. Ich znajomość się kończy.

Na tyłach otieczestwiennoj wojny

Partia szachów

Wybuch wojny niemiecko-sowieckiej w czerwcu 1941 roku budzi w więźniach nadzieję na klęskę ZSRR i wyzwolenie. Władze obozowe reagują zaostrzeniem reżimu. Gustaw i inni cudzoziemcy zostają usunięci z lepszych miejsc pracy. Po podpisaniu układu Sikorski-Majski i ogłoszeniu amnestiiW kontekście książki, odnosi się do zwolnienia polskich więźniów z łagrów po podpisaniu układu Sikorski-Majski w 1941 roku. dla Polaków, ich sytuacja na chwilę się poprawia. Jednak wkrótce inni więźniowie zaczynają traktować ich z nieufnością, jako przyszłych sojuszników oprawców.

Pewnego wieczoru Gustaw gra w szachy w baraku technicznym. Do środka wchodzi pijany rosyjski technik i słuchając wiadomości z frontu, głośno drwi z sowieckiej propagandy. Jeden z więźniów, Zyskind, wychodzi, by na niego donieść. Po chwili pijany technik zostaje wyprowadzony. Za zoną(ros. зона) – wydzielony, ogrodzony i strzeżony teren obozu, na którym znajdowały się baraki mieszkalne więźniów. pada strzał – odbył się trybunał wojenny. Gustaw w szoku przewraca figury na szachownicy. Pozostali grają dalej, obojętni.

Sianokosy

Gustaw zostaje skierowany do pracy przy sianokosach. To krótki okres wytchnienia, niemal sielanki. Zaprzyjaźnia się ze starym bolszewikiem– frakcja Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, która pod wodzą Lenina przejęła władzę w Rosji w 1917 roku, tworząc państwo komunistyczne., Sadowskim. Jednak po sianokosach trafia do najcięższej pracy przy piłowaniu drewna. Zaczyna chorować na cyngę(szkorbut) – choroba spowodowana niedoborem witaminy C, prowadząca do osłabienia, krwawienia dziąseł i wypadania zębów. Powszechna w łagrach z powodu niedożywienia. i kurzą ślepotę. Jednocześnie dręczy go niepewność, dlaczego amnestiaW kontekście książki, odnosi się do zwolnienia polskich więźniów z łagrów po podpisaniu układu Sikorski-Majski w 1941 roku. go omija. Pewnego wieczoru dowiaduje się od innego więźnia, że jego przyjaciel, Ormianin Machapetian, doniósł na niego, sugerując władzom, że Gustaw jest szpiegiem, którego nie należy zwalniać.

Męka za wiarę

Pod koniec listopada 1941 roku Gustaw traci wszelką nadzieję. Wie, że nie przeżyje zimy. Postanawia rozpocząć strajk głodowy. To akt desperacji, bo głodówka w obozie jest traktowana jak sabotaż i karana śmiercią. Udaje mu się namówić do protestu pięciu pozostałych w obozie Polaków.

30 listopada rozpoczynają głodówkę. Zostają natychmiast zamknięci w izolatorze. Rozpoczyna się psychiczna i fizyczna męka. Strażnicy codziennie przynoszą im chleb, by ich złamać. Gustaw jest przesłuchiwany przez oficera NKWD. W sąsiedniej celi siedzą trzy siostry zakonne, również protestujące odmową pracy. Pewnej nocy Gustaw słyszy trzy strzały – zakonnice zostały rozstrzelane.

Po ośmiu dniach głodówki, na skraju śmierci, Gustaw i jego towarzysz T. zostają zabrani z izolatora. Pozwala im się wysłać depeszę do ambasady polskiej. Trafiają do szpitala, gdzie ratuje ich polski lekarz, Zabielski. Gustaw przeżył. Jego desperacki bunt okazał się skuteczny.

Trupiarnia

Po szpitalu Gustaw trafia do Trupiarni – baraku dla niezdolnych do pracy, ostatniego przystanku przed śmiercią. Panuje tam pozorna cisza, ale pod powierzchnią kłębią się nienawiść i zazdrość o każdą kromkę chleba. Gustaw spotyka tam starych znajomych: Dimkę, inżyniera M. i Sadowskiego, który popadł w obłęd głodowy.

W Wigilię Bożego Narodzenia Polacy zbierają się na prowizorycznej wieczerzy. Dzielą się chlebem, a oficer rezerwy, B., opowiada historię swojego drugiego śledztwa, które rozpoczęło się tuż po wybuchu wojny niemiecko-sowieckiej. To opowieść o torturach, fałszywych oskarżeniach i cudownym ocaleniu dzięki amnestii.

Ural 1942

19 stycznia 1942 roku Gustaw zostaje wezwany i zwolniony z obozu. Po dwóch latach opuszcza „inny świat”. Jego celem jest dotarcie do formującej się w południowej Rosji armii polskiej. Podróż jest koszmarem – tuła się po dworcach, żebrze o jedzenie, jedzie na gapę w pociągach towarowych.

W Swierdłowsku– nazwa Jekaterynburga w latach 1924–1991. Duże miasto na Uralu, ważny węzeł kolejowy. spotyka Polaków, którzy uświadamiają mu, że o polskiej armii nikt tu nie słyszał. W Czelabińsku– miasto w Rosji, na Uralu. W czasie wojny znajdowała się tam polska misja wojskowa. wreszcie trafia na polskiego oficera. Po długiej podróży, 12 marca 1942 roku, w miejscowości Ługowoje w Kazachstanie, zostaje przyjęty do 10. pułku artylerii lekkiej. 2 kwietnia 1942 roku wraz z Armią Andersa zostaje ewakuowany do Persji, opuszczając Związek Sowiecki.

Epilog: upadek Paryża

Czerwiec 1945 roku, Rzym. Gustaw spotyka znajomego z celi w Witebsku – tego, który przyniósł wiadomość o upadku Paryża. Mężczyzna opowiada mu swoje dalsze losy: obóz nad Peczorą, wcielenie do Armii Czerwonej, a po wojnie ucieczkę na Zachód.

W końcu wyznaje Gustawowi powód, dla którego go szukał. Musi komuś opowiedzieć o tym, co zrobił w obozie. Aby przeżyć i uniknąć powrotu do pracy w lesie, złożył donos na czterech niewinnych Niemców ze swojej brygady. Został zmuszony do wyboru między własnym życiem a życiem innych. Wybrał własne.motyw wyborów moralnych

Mówiłem ci już, szukałem kogoś, kto tam był. Szukałem człowieka, któremu mógłbym to wszystko opowiedzieć. I który by… który by zrozumiał.

Mężczyzna czeka na słowo rozgrzeszenia, na potwierdzenie, że w „innym świecie” nie obowiązywały ludzkie prawa. Ale Gustaw milczy. Nie jest w stanie go osądzić, ale nie potrafi też powiedzieć słowa „rozumiem”. Podchodzi do okna. Znajomy z Witebska cicho wychodzi i znika w tłumie wolnego miasta. Wojna się skończyła, ale „inny świat” na zawsze pozostaje w tych, którzy go przetrwali.