Krzyżacy — streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja powieści rozpoczyna się w gospodzie w Tyńcu, gdzie młody rycerz Zbyszko z Bogdańca poznaje Danusię Jurandównę i ślubuje jej wierność. Niedługo potem, w porywie porywczości, atakuje krzyżackiego posła Kunona von Lichtensteina, za co zostaje skazany na śmierć. Przed toporem kata ratuje go Danusia, narzucając mu na głowę białą chustę na znak, że chce zostać jego żoną. Młodzi biorą potajemny ślub, jednak dziewczyna zostaje podstępnie porwana przez Krzyżaków pragnących zemścić się na jej ojcu, Jurandzie ze Spychowa. Zrozpaczony Jurand udaje się do Szczytna, gdzie zostaje okrutnie okaleczony przez Zygfryda de Löwe. Zbyszko rozpoczyna dramatyczne poszukiwania ukochanej, które prowadzą go aż na ogarniętą powstaniem Żmudź. Choć ostatecznie odnajduje żonę, wycieńczona niewolą Danusia umiera w drodze do domu. Złamany bólem Zbyszko z czasem odnajduje ukojenie u boku dawnej przyjaciółki, zaradnej Jagienki ze Zgorzelic, z którą zakłada rodzinę. Powieść kończy się wielkim starciem zbrojnym – bitwą pod Grunwaldem w 1410 roku. Polskie rycerstwo odnosi w niej triumf nad zakonem krzyżackim, a stryj Zbyszka, Maćko, mści się na Lichtensteinie.

TOM I

W podkrakowskim Tyńcu, w gwarnej gospodzie „Pod Lutym Turem”, odpoczywa rycerstwo i mieszczanie. Uwagę przykuwa dwóch mężczyzn z rodu Gradów herbu Tępa Podkowa: doświadczony w bojach Maćko z Bogdańca oraz jego osiemnastoletni bratanek, Zbyszko. Maćko snuje opowieści o wojennych trudach u boku księcia Witolda.

Gwarną atmosferę przerywa przybycie orszaku księżnej Anny Danuty. Zbyszkowi natychmiast wpada w oko dwunastoletnia dwórka, Danusia Jurandówna. Młodzieniec dowiaduje się, że jej matka zginęła z rąk Krzyżaków, a ojciec – Jurand ze SpychowaJurand ze Spychowa Potężny i budzący grozę rycerz mazowiecki, który poświęcił życie na krwawą zemstę na zakonie krzyżackim. – od lat bezlitośnie mści się na zakonnikach. Gdy dziewczyna traci równowagę na ławie, Zbyszko chwyta ją w ramiona i z miejsca ślubuje jej wierność. Obiecuje rzucić pod jej stopy kilka pawich czubów zdartych z krzyżackich hełmów.

Orszak rusza do Krakowa na spodziewane chrzciny następcy tronu. Po drodze krewki Zbyszko dostrzega rycerza w płaszczu z czarnym krzyżem. Bez namysłu opuszcza kopię i szarżuje. Powstrzymuje go polski rycerz, Powała z Taczewa. Okazuje się, że zaatakowanym jest krzyżacki poseł, Kuno von Lichtenstein. Choć do rozlewu krwi nie doszło, dumny Krzyżak żąda upokarzających przeprosin. Zbyszko odmawia.

W Krakowie chłopak trafia do lochu. Wyrok jest bezlitosny: śmierć przez ścięcie. Maćko w desperacji wyrusza do wielkiego mistrza z prośbą o łaskę, ale po drodze zostaje ranny odpryskiem z kuszy. Ratuje go Jurand ze Spychowa. W tym samym czasie na Wawelu dochodzi do tragedii – umiera nowo narodzona córka królewska, a wkrótce po niej królowa Jadwiga.

Nadchodzi dzień egzekucji Zbyszka. Tłum współczuje młodemu, przystojnemu skazańcowi. Nagle zjawia się Powała z Taczewa, niosąc na rękach Danusię.

Dziewczyna zarzuca na głowę Zbyszka białą chustę, krzycząc:

„Mój ci jest! Mój ci jest!”

Tłum wybucha entuzjazmem. Kasztelan potwierdza ułaskawienie.

Jurand przybywa do Krakowa, ale traktuje wybawcę córki chłodno. Nie zgadza się na ślub. Zbyszko i ranny Maćko wracają do zrujnowanego Bogdańca. Po drodze spotykają sąsiada, Zycha ze Zgorzelic, oraz jego piętnastoletnią córkę, Jagienkę. Zbyszko imponuje dziewczynie, zabijając z kuszy potężnego tura. Jagienka zakochuje się w młodzieńcu i pomaga mu w zdobyciu niedźwiedziego sadła, niezbędnego do uleczenia rany Maćka. Zbyszko pozostaje jednak wierny Danusi.

Młodzieniec wyrusza na Mazowsze, by odnaleźć ukochaną. Towarzyszy mu Czech Hlawa, dar od Jagienki. Po drodze dołącza do nich handlarz relikwiami, Sanderus. W Przasnyszu Zbyszko spotyka dwór księcia Janusza i samą Danusię. Na dziewczynę zwracają uwagę również goszczący na dworze Krzyżacy, w tym mściwy Hugo de Danveld.

Krzyżacy, wściekli na Juranda za jego ciągłe ataki, knują podłą intrygę. Mordują niewygodnego świadka, rycerza de Fourcy, a winą próbują obarczyć Hlawę. Następnie wysyłają do Przasnysza fałszywych posłańców z listem. Twierdzą, że Jurand stracił wzrok w pożarze i błaga o ostatnie spotkanie z córką. Danusia wyrusza w drogę. Tuż przed jej wyjazdem księżna ulega prośbom młodych i pozwala na ich potajemny ślub.

Prawda wychodzi na jaw, gdy Zbyszko odnajduje prawdziwego Juranda, zasypanego w śnieżnej zamieci. Rycerz ze Spychowa dowiaduje się, że zakon porwał jego jedyne dziecko. Krzyżacy stawiają twarde warunki: Jurand ma uwolnić wszystkich jeńców, publicznie oczyścić zakon z zarzutów i samotnie stawić się w Szczytnie. Złamany ojciec spełnia żądania. Tom pierwszy kończy się, gdy po całej nocy stania na mrozie w pokutnym worze, bramy krzyżackiego zamku otwierają się przed Jurandem.

TOM II

Wewnątrz zamku w Szczytnie Krzyżacy postanawiają ostatecznie upokorzyć Juranda. Zamiast Danusi przyprowadzają mu niedorozwiniętą dziewczynę. Zrozpaczony i wściekły rycerz wpada w szał bojowy. W krwawej rzezi zabija wielu oprawców, w tym Danvelda i Gotfryda. Przy życiu zostają Zygfryd de Löwe i Rotgier.

Rotgier jedzie na dwór księcia Janusza do Warszawy. Kłamliwie twierdzi, że Krzyżacy uratowali rzekomą córkę Juranda, a ten w akcie szaleństwa wymordował niewinnych zakonników. Obecny na dworze Zbyszko natychmiast wyzywa kłamcę na sąd bożySąd boży Średniowieczny pojedynek, w którym wierzono, że Bóg zapewni zwycięstwo temu, kto ma rację i broni prawdy.. Po wyczerpującej walce młody rycerz zabija Rotgiera.

Ciało pokonanego trafia do Szczytna. Zygfryd de Löwe, traktujący Rotgiera jak własnego syna, mści się w bestialski sposób. Schodzi do lochu i okalecza uwięzionego Juranda: wypala mu drugie oko, wyrywa język i odcina prawą dłoń. Następnie każe wyrzucić kalekę na drogę.

Tymczasem w Zgorzelicach ginie Zych. Osamotniona Jagienka, nękana przez niechcianych adoratorów (Cztana i Wilka), opuszcza dom i trafia pod opiekę księżnej Anny Danuty w Płocku. Maćko i Hlawa ruszają na poszukiwania Zbyszka. Po drodze natrafiają na ślepego, niemego żebraka. Hlawa z przerażeniem rozpoznaje w nim potężnego niegdyś Juranda. Odwożą go do Spychowa, gdzie opiekę nad nim przejmuje Jagienka.

Zbyszko walczy na Żmudzi, wspierając lokalne powstanie przeciwko zakonowi. W jednej z potyczek bierze do niewoli Sanderusa oraz rycerza de Lorche. Handlarz wyjawia, że widział Zygfryda de Löwe podróżującego z wiklinową kolebką. Zbyszko rusza w pościg i wreszcie odbija żonę. Niestety, Danusia jest w agonii. Trawiona gorączką i przerażeniem, nie rozpoznaje męża.

W drodze powrotnej dochodzi do kolejnego starcia. Maćko trafia do krzyżackiej niewoli, schwytany przez Arnolda von Bayern. Zbyszko musi kontynuować podróż do Spychowa sam. Hlawa dowozi tam skutego Zygfryda de Löwe. Dochodzi do wstrząsającej sceny: okaleczony Jurand każe przyprowadzić oprawcę, po czym własnoręcznie przecina jego więzy. Daruje mu życie. Zygfryd, przytłoczony ogromem własnych zbrodni i niespodziewanym miłosierdziem, wiesza się w lesie.

Danusia odzyskuje świadomość na krótko przed śmiercią. Rozpoznaje Zbyszka, ale chwilę później umiera. Niedługo po niej odchodzi również Jurand.

Zbyszko, pogrążony w głębokiej apatii, jedzie do Malborka, by wykupić stryja. Po powrocie do Bogdańca powoli odzyskuje chęci do życia dzięki troskliwej opiece Jagienki. Dawna przyjaźń przeradza się w miłość. Biorą ślub i doczekują się czworga dzieci: bliźniaków Jaśka i Maćka, oraz Zycha i Juranda.

Nadchodzi rok 1410. Konflikt polsko-krzyżacki osiąga punkt kulminacyjny. Wielki mistrz Ulrich von Jungingen prze do wojny. Rycerze z Bogdańca stają do walki na polach Grunwaldu. Sienkiewicz mistrzowsko opisuje przebieg bitwy: od wręczenia dwóch nagich mieczy przez krzyżackich heroldów, przez uderzenie lekkiej jazdy litewskiej i tatarskiej, aż po decydujące starcie ciężkozbrojnego rycerstwa.

W bitewnym chaosie ginie wielki mistrz Ulrich. Maćko z Bogdańca wreszcie odnajduje Kunona von Lichtensteina i w pojedynku odbiera mu życie, mszcząc dawne zniewagi. Zwycięscy rycerze wracają do Bogdańca, gdzie czeka ich długie i spokojne życie.