Definicja mitu, podział mitów

Czym jest mit?

Słowo mit wywodzi się z greckiego pojęcia mythos, oznaczającego opowiadanie, legendę lub podanie. To przekazywana z pokolenia na pokolenie historia, która spaja elementy prawdy historycznej z czystą fantastyką. Opowieści te odzwierciedlają zbiorową mentalność dawnych ludów – Greków, Rzymian, Azteków czy Majów. Pozwalają zrozumieć ich wierzenia, rytuały i codzienny światopogląd.

Bohaterami mitów są bogowie, herosi i ludzie obdarzeni nadnaturalnymi cechami. Starożytne narracje służyły przede wszystkim celom religijnym. Tłumaczyły zjawiska przyrodnicze, nagłe zdarzenia losowe i zawiłości historii poprzez ingerencję sił wyższych. Zamiast odwoływać się do racjonalnej wiedzy, mity bazowały na emocjach, wyobraźni i ludzkich lękach.

Greckie podania utrwalały pamięć o historycznych wojnach, takich jak konflikt o Troję czy walki o Teby. Zapisano w nich dzieje potężnych rodów i całych państw. Mity wyjaśniały również lokalne anomalie geograficzne, zmiany pór roku czy ukształtowanie terenu. Często uzasadniały istnienie konkretnych instytucji społecznych. Przykładem jest opowieść o założeniu miasta Cyreny przez Apollina i nimfę Kyrene, a także przekonanie, że plemię DorówJedno z głównych plemion starożytnej Grecji, które opanowało Peloponez pod koniec II tysiąclecia p.n.e. wywodzi się wprost od Heraklesa.

Geneza i utrwalenie mitów

Fundamentem greckiej mitologii są echa kultury mykeńskiejNajstarsza grecka kultura epoki brązu (ok. 1600–1200 p.n.e.), której ośrodkiem były Mykeny., nazywanej często epoką heroiczną. Przez wieki mity krążyły wyłącznie w formie ustnej. Starsi przekazywali je młodszym, dbając o zachowanie tradycji. Sytuacja zmieniła się między 775 a 750 rokiem p.n.e., kiedy Grecy przyswoili i udoskonalili alfabet.

Najstarszym i najważniejszym literackim zapisem mitologicznych historii są eposy Homera – Iliada i Odyseja. Później antyczne podania utrwalali inni twórcy. Wśród nich znaleźli się poeci tacy jak Hezjod i PindarNajwybitniejszy grecki twórca liryki chóralnej, autor pieśni pochwalnych na cześć zwycięzców igrzysk., a także wielcy tragicy ateńscy: Ajschylos, Sofokles i Eurypides. W epoce hellenistycznej mity opracowywali poeci aleksandryjscyNurt w literaturze greckiej (III–I w. p.n.e.) stawiający na kunszt formalny, erudycję i nawiązania mitologiczne., tacy jak Kallimach i Apollonios z Rodos. Rzymską wersję tych wierzeń najpełniej spisał Owidiusz.

Mitologia jako tworzywo sztuki

W XIX wieku ukuto trafną sentencję:

Mitologia jest koniecznym warunkiem i pierwszym tworzywem sztuki.

Starożytne narracje wprowadziły do kultury europejskiej fundamentalne środki wyrazu. Zbudowały bazę toposówPowtarzający się motyw lub obraz literacki, odwołujący się do utrwalonych wzorców kulturowych. i archetypówPierwotny, niezmienny wzorzec ludzkich postaw i zachowań, tkwiący w zbiorowej nieświadomości., a także ukształtowały rozumienie symbolu i alegorii.

Symbol a alegoria

Symbol (z greckiego symbolon – znak rozpoznawczy) to motyw w dziele sztuki, który ukrywa głębsze, wieloznaczne treści. Działa jak skrót myślowy. Wymaga od odbiorcy samodzielnej interpretacji, ponieważ jego sens wykracza poza dosłowne znaczenie. Mitologia obfituje w symbole. Upadek Ikara uosabia ludzkie marzenia i dążenie do przekraczania granic. Postaci z greckiego panteonuOgół bóstw wyznawanych w danej religii politeistycznej; także świątynia poświęcona wszystkim bogom. również niosą konkretne skojarzenia. Atena to mądrość i sprawiedliwa wojna, Zeus uosabia władzę, a Afrodyta – piękno i miłość. Do dziś posługujemy się atrybutami bogów jako znakami: lira oznacza poezję, trójząb potęgę morza, a maska teatralna symbolizuje sztukę aktorską. Symbol ma charakter otwarty – każdy może odczytywać go nieco inaczej.

Alegoria (z greckiego allegoria – mówić w przenośni) to motyw lub obraz, który poza znaczeniem dosłownym ma jedno, z góry ustalone znaczenie ukryte. W przeciwieństwie do symbolu, alegoria jest jednoznaczna i opiera się na przyjętej konwencji. Często występuje w bajkach zwierzęcych i przypowieściach. Klasycznym przykładem jest tonący statek oznaczający upadające państwo, czy kobieta z zawiązanymi oczami i wagą w dłoni, uosabiająca sprawiedliwość. Granica między symbolem a alegorią bywa płynna. Wiele dawnych symboli mitologicznych z czasem utrwaliło się w kulturze tak mocno, że dziś odczytujemy je w sposób czysto alegoryczny.

Funkcje mitów

Starożytne opowieści organizowały życie dawnych społeczności. Tradycyjnie wyróżnia się trzy główne funkcje mitów:

• Poznawcza – mity tłumaczyły niezrozumiałe zjawiska przyrodnicze. Wyjaśniały, skąd biorą się pioruny, trzęsienia ziemi, wybuchy wulkanów czy następstwo dnia i nocy.
• Światopoglądowa – opowieści te budowały system wierzeń. Kształtowały normy moralne i zasady życia społecznego, wskazując, co jest dobre, a co złe w oczach bogów.
• Sakralna – mity sankcjonowały obrzędy religijne. Utrwalały schematy zachowań rytualnych, na przykład zasady składania ofiar czy organizowania świąt ku czci bóstw.

Podział mitów

Ze względu na tematykę, mity greckie dzieli się na kilka podstawowych kategorii. Każda z nich odpowiadała na inne pytania nurtujące starożytnych:

• Mity teogoniczne – opowiadają o narodzinach i pochodzeniu bogów oraz o walkach o władzę na Olimpie.
• Mity kosmogoniczne – opisują proces powstawania świata z pierwotnego chaosu.
• Mity antropogeniczne – wyjaśniają, skąd wziął się człowiek, kto go stworzył i jak kształtowały się początki ludzkiej cywilizacji.
• Mity genealogiczne – przedstawiają historie wielkich rodów greckich, często wywodzących swoje korzenie od herosów lub samych bogów.
• Mity eschatologiczne – skupiają się na przeznaczeniu człowieka, problematyce śmierci, wizji zaświatów i życiu pozagrobowym.
• Mity soteriologiczne – poruszają kwestie zbawienia człowieka i uwolnienia go od cierpienia.