Starożytni bogowie, herosi i muzy

Kultura starożytnej Grecji była politeistycznaWiara w istnienie wielu bogów, z których każdy ma określoną sferę wpływów.. Grecy wyznawali wielu bogów i bóstw, a ich panteonOgół bóstw w danej religii politeistycznej. był niezwykle liczny. Oto najważniejsze postacie greckiej mitologii.

Bogowie olimpijscy

Zeus (Dzeus)

Król bogów, ojciec bogów i ludzi, stróż sprawiedliwości i porządku we wszechświecie. Greckie słowo dios znaczy jasny. Zeusa łączy się z innymi bogami niebiańskimi antyku: rzymskim Jupiterem (Zeu-pater) i germańskim Tiu (Ziu). Ukazywano go najczęściej z błyskawicą w ręku. W eposieRozbudowany utwór wierszowany ukazujący losy bohaterów na tle przełomowych wydarzeń historycznych. Homera zsyła burze. Przebywa na OlimpieNajwyższy masyw górski w Grecji, uważany za siedzibę najważniejszych bogów., skąd króluje, sądzi, daje prawo oraz strzeże moralności.

W TeogoniiDzieło Hezjoda opisujące pochodzenie bogów i powstanie świata. Hezjoda Zeus jest jedynym ocalałym dzieckiem Kronosa i Rei. Król Kronos pożerał swoje potomstwo, ale Rea ukryła małego Zeusa na Krecie. Gdy dorósł, powrócił, stanął na czele buntu przeciw ojcu i przejął władzę. Podzielił świat między braci: sam rządził niebiosami, Posejdon morzem, a Hades podziemiem. W okresie wojny trojańskiej Zeus wsparł prośbę Tetydy, by przywrócić honor Achillesowi, co przejściowo nie pozwalało wygrać Grekom.

Z licznych związków Zeusa narodzili się: Ares, Hefajstos i Hebe (z prawowitą żoną Herą) oraz Atena, Apollo, Artemida, Hermes, Dionizos i Herakles (z innych bogiń lub śmiertelniczek). Królowa Sparty Leda, uwiedziona przez Zeusa pod postacią łabędzia, urodziła dwie pary bliźniąt: Kastora i Polideukesa oraz Helenę trojańską i Klitajmestrę. Księżniczka Danae, do której bóg przyszedł jako złoty deszcz, urodziła Perseusza. Europę uprowadził pod postacią byka – z tego związku narodzili się Minos i Radamantys. Mit wspomina też o Ganimedesie, który został podczaszym na Olimpie. Sprzeczność między Zeusem-sprawiedliwym władcą a Zeusem-cudzołożnikiem ostro komentowali joński filozof Ksenofanes i tragik Eurypides.

Najwspanialsze świątynie ku czci Zeusa zbudowano w Olimpii, gdzie odbywały się igrzyska. Tam znajdował się posąg boga dłuta Fidiasza, wykonany ze złota i kości słoniowej – zaliczany do siedmiu cudów świata.

Atena

Patronka mądrości, rzemiosła i sztuki wojennej. Od jej imienia nazwano miasto Ateny, gdzie na AkropoluWzgórze świątynne w starożytnych miastach greckich, pełniące funkcje kultowe i obronne. zbudowano jej najważniejszą świątynię – PartenonŚwiątynia poświęcona Atenie Dziewicy, arcydzieło architektury starożytnej.. Etymologia jej imienia wskazuje na powiązania z dawnymi boginiami Bliskiego Wschodu, np. mezopotamską Isztar.

Według mitu przekazanego przez Hezjoda i Pindara, Zeus połknął swoją pierwszą żonę Metis, gdy była w ciąży. Przepowiednia głosiła, że urodzi ona syna, który pokona króla bogów. Kiedy Zeusa rozbolała głowa, Hefajstos rozłupał mu czaszkę. Wyskoczyła z niej Atena w pełnej zbroi. Scena ta symbolizuje dzielenie się mądrością. Atena pomagała herosom: Heraklesowi w jego dwunastu pracach, Odyseuszowi w powrocie do domu, Perseuszowi w zabiciu Meduzy. W przeciwieństwie do brutalnego Aresa, patronowała strategii wojennej i obronie słabszych. Przypisuje się jej wynalezienie okrętu, kwadrygi i rydwanu bojowego.

Jej atrybuty to: napierśnik, hełm, włócznia i tarcza – egidaTarcza Zeusa i Ateny, zrobiona ze skóry kozy Amaltei, budząca przerażenie wrogów.. W czasie pokoju opiekowała się tkaczami, garncarzami i kowalami. Mit głosi, że wygrała spór z Posejdonem o przywództwo w Atenach, sadząc na skale pierwszą oliwkę. Przedstawiano ją jako surową dziewicę. W Atenach obchodzono jej święto – Wielkie PanatenajeNajważniejsze ateńskie święto państwowe ku czci bogini Ateny.. Zwierzętami Ateny były wąż i sowa.

Hefajstos

Bóg rzemieślników, ognia i wulkanów. Czczono go głównie w Atenach, ale jego kult był żywy na Lemnos i SycyliiNajwiększa wyspa na Morzu Śródziemnym, znana z aktywnego wulkanu Etna.. Przedstawiano go jako kulawego kowala. Według Homera był synem Zeusa i Hery. Gdy stanął po stronie matki w kłótni rodziców, Zeus zrzucił go z Olimpu – spadał dziewięć dni i nocy. Wykonał wiele cudownych przedmiotów, m.in. zbroję Achillesa zapewniającą nieśmiertelność. Swoją niewierną żonę Afrodytę złapał z Aresem w specjalnie uknutą sieć. W mitologii rzymskiej odpowiada mu Wulkan.

Dionizos (Bakchus)

Bóg wina i bujności żywotnych sił natury. Wyobrażany jako nagi młodzieniec lub ubrany w powłóczystą szatę (bassarę). Niesiono go wśród satyrówLeśny demon w mitologii greckiej, pół człowiek, pół kozioł z orszaku Dionizosa. – wesołych, pijących wino stworów z kozimi kończynami. Towarzyszyły mu bachantkiKobiety biorące udział w ekstatycznych obrzędach ku czci Dionizosa. (menady), ubrane w skóry dzikich kotów, śpiewające w transie.

Był pierwszym bogiem żyjącym na ziemi wśród ludzi. Wierzono, że śpi zimą, a budzi się wiosną. Jeden z mitów opowiada o zamienieniu trzech królewien w nietoperze za odmowę udziału w jego święcie. Inny wyjaśnia powstanie delfinów – to żeglarze ukarani za próbę porwania boga. Święta Dionizosa obchodzono hucznie, często kończyły się orgiami (od gr. orge – podniecenie). W Atenach czczono go cztery razy w roku: Dionizje Małe, Lenaje, Antesterie i Dionizje Wielkie. Do dziś słowo dionizyjski oznacza: bachiczny, beztroski, zmysłowy, irracjonalny. Atrybuty: tyrsLaska opleciona bluszczem i winoroślą, zakończona szyszką pinii., bluszcz, latorośl winna, puchar, pantery i lwy.

Apollo

Syn Zeusa i Leto, brat bliźniak Artemidy. Bóg słońca, światła, mądrości, wyroczni i oczyszczenia. Patron poezji, muzyki i sztuk pięknych, przewodnik muz. Atrybuty: łuk, strzały, kołczan, kitara, trójnóg, palma, wieniec laurowy.

Eros

Syn Afrodyty i Aresa, uosobienie potęgi miłości (znany z mitu o uczuciu do Psyche). Atrybuty: skrzydła, łuk i strzały.

Hera

Córka Kronosa i Rei, siostra i małżonka Zeusa. Patronka małżeństwa i wierności. Znosiła liczne zdrady męża. Atrybuty: berło, diadem, welon, krowa, paw, bocian, owoc granatu, lilia.

Artemida

Bliźniacza siostra Apollina, dziewica. Bogini łuku, lasów, gór, łowów i Księżyca. Przewodniczka nimf. Wyobrażana z łukiem, kołczanem, sarną, psem lub łanią.

Hermes

Syn Zeusa i nimfy Mai. Poseł bogów, przewodnik dusz zmarłych, patron kupców, żeglarzy, podróżnych i złodziei. Opiekował się trzodami i rzeczami znalezionymi. Wyobrażany w kapeluszu i skrzydlatych sandałach.

Hades

Bóg świata umarłych, syn Kronosa i Rei, brat Zeusa, mąż Persefony. Znienawidzony władca TartaruNajmroczniejsza część krainy podziemi, miejsce kaźni dla największych zbrodniarzy.. W Iliadzie Atena pożycza od niego szyszak dający niewidzialność (stąd „czapka niewidka”). Atrybuty: jabłko granatu i róg obfitości.

Demeter i Persefona (Kora)

Demeter to bogini ziemi, urodzajów i rolnictwa. Jej atrybuty to berło, diadem i pęk kłosów. Jej córką z Zeusem była Persefona (Kora). Jako Kora opiekuje się kiełkującym ziarnem. Po porwaniu przez Hadesa do podziemi staje się królową zmarłych – Persefoną. Jej atrybuty to narcyz i owoc granatu.

Posejdon

Syn Kronosa i Rei, mąż Amfitryty. Bóg mórz, wysp i wybrzeży. Nazywany ziemiotrząscą. Atrybuty: trójząb, ryby, delfin, koń, byk, wąż.

Afrodyta

Zrodzona z piany morskiej bogini miłości zmysłowej. Żona Hefajstosa, kochanka Aresa. Matka Erosa, Eneasza i Hermafrodyty. Opiekowała się żeglarzami. Atrybuty: mirt, róża, alabastron, jabłko, gołębie, łabędź.

Ares i Hestia

Ares to syn Zeusa i Hery, bóg niszczycielskiej, brutalnej wojny. Przedstawiany w zbroi, z psem, wilkiem lub sępem. Hestia, córka Kronosa i Rei, to bogini ognia i ogniska domowego. Symbolizuje dom i rodzinę.

Pomniejsze bóstwa

• Amfitryta – bóstwo morskie, jedna z nereidNimfy morskie, córki Nereusa i Doris, opiekunki żeglarzy.. Żona Posejdona, uosobienie piękna morza.
• Erynie – nieubłagane boginki pomsty za zbrodnię. Aby ich nie drażnić, nazywano je dobroczynnymi. Eurypides wymienia trzy: Alekto, Tisipone, Megierę.
• Hekate – bogini czarów, magii i rozstajnych dróg. Jej rekwizyty to pochodnie, wąż i bicz.
• Helios – bóg Słońca. Jeździec złotego rydwanu ciągniętego przez cztery rumaki.
• Iris – skrzydlata posłanka bogów, zamieniona w tęczę. Od jej imienia pochodzi zjawisko iryzacjiZjawisko optyczne polegające na powstawaniu tęczowych barw na powierzchniach..
• Mojry – trzy boginie przeznaczenia: Kloto (prządka), Lachesis (strzeże nici) i Atropos (przecina nić życia). Słowo mojra oznacza dziś fatumNieodwołalne, z góry określone przeznaczenie, przed którym nie można uciec..
• Nike – bogini zwycięstwa z wieńcem i gałązką palmową.
• Pan – bóg pasterzy o wyglądzie pół-kozła. Zrobił fletnię z trzciny, w którą zamieniła się odrzucająca go nimfa. Rozsiewał paniczny strach.
• Selene – bogini Księżyca, zakochana w pasterzu Endymionie.
• Psyche – uosobienie duszy ludzkiej, kochanka Erosa.
• Tanatos – uosobienie śmierci, brat bliźniak Hypnosa.
• Temida – bogini sprawiedliwości i praw. Przedstawiana z rogiem obfitościMitologiczny symbol dostatku, pochodzący od rogu kozy Amaltei., wagą i mieczem.

Herosi

Herakles

Najsłynniejszy grecki heros, znany z wielkiej siły i męstwa. Stoicy widzieli w nim ideał hartu ducha. Był synem Zeusa i Alkmeny. Zazdrosna Hera wysłała do jego kołyski dwa węże, ale niemowlę je zadusiło. Trzon mitu stanowi dwanaście prac, zleconych przez króla Eurysteusa. Herakles podjął się ich za namową wyroczni delfickiejNajsłynniejsza wyrocznia starożytnej Grecji w świątyni Apollina w Delfach., szukając przebaczenia za zabicie żony i dzieci w ataku szału zesłanym przez Herę. Po śmierci został włączony w grono bogów Olimpu i poślubił Hebe.

Perseusz i Minos

Perseusz, syn Zeusa i Danae, zdobył głowę Meduzy i uwolnił Andromedę. Z jego rodu wywodził się Herakles. Minos, syn Zeusa i Europy, był królem Krety. Na jego dworze służył Dedal. Po śmierci Minos został sędzią dusz w podziemiach.

Ganimedes

Słynący z niezwykłej urody młodzieniec. Zeus pod postacią orła porwał go na Olimp, gdzie uczynił go podczaszym bogów.

Muzy

Boginie te były córkami Zeusa i Mnemozyne (bogini pamięci). Opiekowały się sztukami pięknymi i naukami. Było ich dziewięć:

• Erato – muza poezji miłosnej (atrybut: lira),
• Euterpe – muza poezji lirycznej (atrybut: aulos),
• Klio – muza historii (atrybut: zwój papirusu),
• Kaliope – muza poezji epicznej (atrybut: tabliczka i rylec),
• Melpomene – muza tragedii (atrybut: maska tragiczna),
• Talia – muza komedii (atrybut: maska komiczna),
• Terpsychora – muza tańca (atrybuty: lira i plektron),
• Urania – muza astronomii i geometrii (atrybuty: cyrkiel i kula),
• Polihymnia – muza sakralnej poezji chóralnej (bez atrybutu, ukazywana w zamyśleniu).

Muzy dawały inspirację do układania poezji. Odyseję Homera rozpoczyna apostrofaBezpośredni, uroczysty zwrot do osoby, bóstwa lub pojęcia. do muzy z prośbą o wsparcie talentu. Przewodnikiem muz był Apollo (Muzagetes). Czczono je na górach ParnasPasmo górskie w Grecji, uważane za siedzibę Apollina i muz. i Helikon. W mitologii rzymskiej odpowiadały im wieszczki kameny.