Obraz powstania styczniowego w „Nad Niemnem”
Akcja powieści Elizy Orzeszkowej toczy się ponad dwadzieścia lat po upadku powstania styczniowego, jednak to właśnie ten zryw niepodległościowy stanowi fundament całej fabuły. Pamięć o tragicznych wydarzeniach z 1863 roku dzieli bohaterów, kształtuje ich postawy życiowe i wpływa na relacje społeczne. Autorka ukazuje zderzenie dwóch pokoleń, dla których narodowa klęska jest odpowiednio bolesnym wspomnieniem lub trudnym dziedzictwem.
Autor: Dorota Blednicka
Czas czytania: 5 min
Spis treści
Doświadczenia autorki a geneza powieści
Eliza Orzeszkowa w chwili wybuchu powstania styczniowegoZbrojny zryw niepodległościowy przeciwko Rosji (1863–1864), zakończony klęską i represjami. miała dwadzieścia dwa lata. Aktywnie angażowała się w działania konspiracyjneTajna działalność skierowana przeciwko władzom zaborczym, obejmująca m.in. organizację zbrojną i tajną pocztę.. Pełniła funkcję łączniczki, przewoziła pocztę i zaopatrywała walczących w żywność. Po upadku zrywu ukrywała w swoim majątku Romualda Traugutta, a następnie z narażeniem życia przewiozła go do granicy Królestwa PolskiegoTerytorium podległe Imperium Rosyjskiemu, utworzone w 1815 roku na kongresie wiedeńskim..
Doświadczenie narodowej klęski ukształtowało jej poglądy i uczyniło z niej czołową przedstawicielkę polskiego pozytywizmuEpoka literacka po 1864 r., promująca pracę u podstaw, scjentyzm i realizm zamiast walki zbrojnej.. Sama pisarka wyznała w liście do Mariana Dubieckiego:
Moment ten wywarł na całą przyszłość moją wpływ decydujący. Od niego padła mi na duszę powaga i nigdy całkowicie nie wygasająca żałość (...). Gdyby nie jego młot i dłuto, losy moje byłyby najpewniej inne i prawdopodobnie nie byłabym autorką.
Język ezopowy i dwa plany czasowe
Ze względu na surową carską cenzuręUrzędowa kontrola publikacji, w zaborze rosyjskim surowo zakazująca pisania o dążeniach niepodległościowych., Orzeszkowa nie mogła pisać o walkach wprost. Zastosowała język ezopowySposób formułowania wypowiedzi pełen niedomówień i symboli, pozwalający ominąć cenzurę.. Zamiast słowa „powstanie” używała określeń takich jak „tamte czasy”, „pożar” czy „wspólna sprawa”.
Wydanie „Nad Niemnem” wymagało od Orzeszkowej ogromnego sprytu. Carska cenzura wykreślała każde słowo kojarzące się z buntem. Dlatego w powieści nie pada ani razu słowo „Rosjanin” czy „powstaniec”, a o zesłaniu na Syberię mówi się jako o „wyjeździe w dalekie strony”.
Akcja utworu toczy się w latach osiemdziesiątych XIX wieku, ale przeszłość nieustannie przenika do teraźniejszości. Ten czas mityczny – rok 1863 – determinuje życie wszystkich bohaterów. W popowstaniowej rzeczywistości funkcjonują dwie generacje. Starsi pamiętają krew i walkę. Młodsi dorastali już w cieniu carskich represji.
Pokolenie weteranów – złamane życiorysy
Rok 1863 zjednoczył ziemiaństwoWarstwa społeczna posiadająca duże majątki ziemskie, wywodząca się z dawnej szlachty. i szlachtę zaściankowąDrobna szlachta pracująca na roli własnymi rękami, żyjąca w osadach zwanych zaściankami.. Andrzej, Dominik i Benedykt Korczyńscy ramię w ramię walczyli u boku Jerzego i Anzelma Bohatyrowiczów. Połączyły ich idee demokratyczne. Klęska zrywu brutalnie zniszczyła tę solidarność i złamała im życie.
Andrzej i Jerzy zginęli w walce. Dominik trafił do rosyjskiej niewoli, a z czasem całkowicie się zrusyfikowałProces przymusowego narzucania języka rosyjskiego i kultury rosyjskiej narodom podbitym przez carat. i zrobił karierę w carskiej administracji. Anzelm Bohatyrowicz wrócił z lasu chory, a odrzucenie przez ukochaną Martę wpędziło go w głęboką melancholię.
Największy ciężar spadł na Benedykta Korczyńskiego. Musiał utrzymać zadłużony majątek, płacić nałożone przez zaborcę kontrybucjePrzymusowa opłata nakładana przez państwo zwycięskie lub zaborcze na pokonanych. i bronić ziemi przed licytacją. Z dawnego idealisty zmienił się w zgorzkniałego, osamotnionego człowieka. Konflikt o ziemię ostatecznie zniszczył jego relacje z Bohatyrowiczami.
Tragedia dotknęła również kobiety. Andrzejowa Korczyńska zamieniła swoje życie w kult zmarłego męża. Pamięć o nim stała się dla niej świętością. Niestety, skupiona na przeszłości, wychowała syna Zygmunta na kosmopolitęCzłowiek uważający się za obywatela świata, często ignorujący więzi z własnym narodem. gardzącego ojczystą historią. Z kolei Marta Korczyńska, przerażona wizją biedy i ciężkiej pracy, odrzuciła oświadczyny Anzelma, skazując się na dożywotnią samotność.
Młode pokolenie wobec dziedzictwa
Młodzież w „Nad Niemnem” nie walczyła z bronią w ręku, ale musi zmierzyć się z konsekwencjami zrywu. Jan Bohatyrowicz jako mały chłopiec żegnał ojca idącego do oddziału. Widział rozpacz po klęsce. Szybko dojrzał i jako jeden z nielicznych regularnie odwiedza leśną mogiłę. To on wprowadza Justynę Orzelską w świat prawdziwych wartości, ucząc ją szacunku do pracy i narodowej tradycji.
Skrajnie różne postawy prezentują synowie dawnych powstańców. Witold Korczyński doskonale rozumie ideały ojca z młodości. Chce szerzyć oświatę wśród chłopów i zlikwidować podziały społeczne. Zarzuca Benedyktowi zdradę dawnych wartości, nie dostrzegając początkowo jego cichego heroizmu w walce o utrzymanie ziemi.
Zupełnym przeciwieństwem jest Zygmunt Korczyński. Uważa udział ojca w walce za akt szaleństwa. Gardzi Polską, marzy o wyjeździe za granicę i namawia matkę do sprzedaży majątku.
Mogiła jako serce powieści
Centralnym symbolem utworu jest Mogiła powstańcza ukryta w głębi nadniemeńskiego lasu. Spoczywa w niej czterdziestu bojowników, w tym Andrzej Korczyński i Jerzy Bohatyrowicz. Ten bezimienny grób to ołtarz narodowej pamięci.
Miejsce to przypomina o najwyższych wartościach: wolności, równości i solidarności społecznejPoczucie wspólnoty i wzajemnej odpowiedzialności między różnymi warstwami społecznymi, np. szlachtą i chłopami.. Bohatyrowiczowie, wbrew surowym zakazom carskich władz, potajemnie pielęgnują grób. Orzeszkowa stworzyła w ten sposób wyidealizowany obraz zrywu. Pokazała społeczeństwo okaleczone, ale wciąż przechowujące w sercach iskrę nadziei na odzyskanie niepodległości.