Nad Niemnem - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja powieści toczy się na GrodzieńszczyźnieRegion historyczny na dzisiejszej Białorusi, miejsce akcji wielu utworów Orzeszkowej. w latach 80. XIX wieku. Główną osią fabuły są losy dwóch sąsiadujących rodów: zamożnych Korczyńskich z dworuSiedziba bogatego ziemiaństwa, centrum zarządzania majątkiem ziemskim. i zubożałych Bohatyrowiczów z zaściankaOsada zamieszkana przez drobną, zubożałą szlachtę, która sama uprawiała ziemię.. Benedykt Korczyński tonie w długach i procesuje się z sąsiadami. W jego domu mieszka uboga krewna, Justyna Orzelska. Dziewczyna dusi się w świecie sztucznych konwenansówOgólnie przyjęte, często sztywne normy zachowania w danym środowisku.. Odrzuca zaloty bogatego, ale zblazowanego Teofila Różyca oraz swojego dawnego kochanka, Zygmunta Korczyńskiego. Prawdziwe szczęście odnajduje u boku Janka Bohatyrowicza, prostego i pracowitego chłopaka.

Janek zabiera ją na mogiłę Jana i Cecylii, legendarnych założycieli rodu, oraz na zbiorowy grób powstańców z 1863 roku. Te miejsca budzą w Justynie szacunek do pracy i patriotycznej tradycji. Równolegle toczy się konflikt między Benedyktem a jego synem Witoldem, młodym pozytywistąZwolennik ideologii pozytywizmu, stawiający na naukę, pracę i rozwój gospodarczy., który pragnie zgody z zaściankiem. Ostatecznie dochodzi do przełomu. Benedykt, pod wpływem syna, wyciąga rękę do zgody i umarza dług Bohatyrowiczów. Justyna ogłasza zaręczyny z Jankiem, decydując się na mezaliansMałżeństwo z osobą o niższym statusie społecznym lub majątkowym.. Powieść kończy się wizytą Benedykta w chacie Bohatyrowiczów, co symbolizuje ostateczne pojednanie i powrót do dawnej, braterskiej solidarności.

Streszczenie szczegółowe

Tom I

Rozdział I – Spotkanie na drodze

Z kościoła wracają dwie kobiety: dwudziestokilkuletnia, piękna Justyna Orzelska oraz czterdziestoośmioletnia Marta Korczyńska. Marta jest wyniszczona ciągłą pracą w Korczynie. Kobiety mija powóz. Jadą w nim Bolesław Kirło i Teofil Różyc, bogaty krewny jego żony. Mężczyźni żartują sobie z obu pań. Marta zarzuca młodszej krewnej, że jest melancholiczkąOsoba skłonna do smutku, zadumy i apatii. i „dumną księżniczką”. Radzi jej stroić się i szukać bogatego męża. Justyna stanowczo odmawia. Chce żyć po swojemu.

Marta przypomina dziewczynie jej dawną relację z Zygmuntem Korczyńskim. Justyna ucina temat – nic już do niego nie czuje. Chwilę później mija je prosty wóz. Prowadzi go trzydziestoletni Janek Bohatyrowicz, odwożący wiejskie kobiety. Marta serdecznie go pozdrawia. Wraca wspomieniami do czasów, gdy dwór i zaścianek żyły w wielkiej przyjaźni. Ojciec Janka, Jerzy, i jego stryj Anzelm często bywali u Korczyńskich. Marta ze wzruszeniem wspomina wspólne śpiewy z Anzelmem. Janek zaczyna śpiewać pieśń Ty pójdziesz górą, a ja doliną. Justyna naturalnie mu wtóruje.

Rozdział II – Duszna atmosfera Korczyna

W eleganckim salonie korczyńskiego dworu toczy się leniwa rozmowa. Żona gospodarza, Emilia Korczyńska, jej przyjaciółka Teresa Plińska oraz Kirło i Różyc dyskutują o urodzie Justyny. Kirło swobodnie flirtuje z naiwną Teresą. Emilia, jak zawsze, narzeka na zbliżający się globusDawne określenie ataku histerii, nerwicy lub silnego bólu głowy. i migrenęPrzewlekły, pulsujący ból głowy, często traktowany w epoce jako choroba arystokracji..

Do pokoju wchodzi Benedykt Korczyński. Jest zdenerwowany opóźnionym powrotem dzieci z nauki. Prosi o otwarcie okna, bo w pokoju jest duszno. Emilia protestuje – świeże powietrze rzekomo szkodzi jej zdrowiu. Benedykt próbuje rozmawiać z Różycem o rolnictwie, ale arystokrata zbywa go ogólnikami. Nagle z piętra dobiegają dźwięki skrzypiec. To gra Ignacy Orzelski, ojciec Justyny. Kirło dla okrutnej zabawy ściąga na dół starca ubranego tylko w szlafrokDomowy, luźny ubiór noszony zazwyczaj rano lub wieczorem.. Justyna natychmiast wkracza, wybawia ojca z opresji i odprowadza go na górę.

Różyc jest zachwycony aparycjąWygląd zewnętrzny, prezencja. i dumą Justyny. Wdaje się w dyskusję z Emilią o uśmierzaniu bólu, zachwalając morfinęSilny środek przeciwbólowy i odurzający, w XIX wieku często nadużywany.. Atmosferę ożywia Marta, ogłaszając przyjazd dzieci Korczyńskich: dwudziestoletniego Witolda i czternastoletniej Leonii. W swoim pokoju Justyna prosi ojca, by nie dawał się upokarzać. Przez okno dostrzega w oddali Janka Bohatyrowicza.

Rozdział III – Cienie przeszłości

Narrator cofa się w czasie. Stanisław Korczyński miał czworo dzieci: Andrzeja, Dominika, Benedykta i Jadwigę. Trzej bracia kształcili się w Wilnie. Andrzej dostał folwarkDuże gospodarstwo rolne nastawione na produkcję i zysk., Benedykt Korczyn, a Dominik wyjechał do Rosji. Jadwiga wyszła za hrabiego Darzeckiego. Benedykt przygarnął też osieroconą kuzynkę, Martę. Bracia żyli w zgodzie, aż nadszedł rok 1863 i powstanie stycznioweZryw narodowowyzwoleńczy z 1863 roku przeciwko Imperium Rosyjskiemu.. Andrzej Korczyński i jego przyjaciel Jerzy Bohatyrowicz zginęli w walce. Osierocili synów: Zygmunta i Janka.

Po powstaniu życie Benedykta zamieniło się w ciągłą walkę o utrzymanie ziemi. Emilia nie potrafiła tego zrozumieć. Brakowało jej romantycznych uniesieńEgzaltowane, oderwane od rzeczywistości stany emocjonalne.. Małżonkowie zawarli układ: Benedykt haruje na gospodarstwie, a Emilia dostaje pieniądze ze swojego posaguMajątek wnoszony przez żonę do małżeństwa. na własne zachcianki. Dominik z Rosji namawiał brata do sprzedaży Korczyna, ale Benedykt nigdy się na to nie zgodził.

Rozdział IV – Imieniny Emilii

Ostatniego dnia czerwca w Korczynie odbywają się imieniny Emilii. Zjeżdżają goście: wdowa Andrzejowa Korczyńska z synem Zygmuntem i jego francuską żoną Klotyldą, Darzeccy, Kirło, Różyc i Orzelscy. Zygmunt i Różyc narzekają na prowincjonalną nudę. Młody Witold próbuje wypytać Różyca o innowacjeNowoczesne metody i ulepszenia, tu: w rolnictwie. rolnicze, ale zostaje zignorowany.

Zygmunt przysiada się do Justyny. Chce odnowić dawny romans, proponując jej rolę „siostry i przyjaciółki”. Justyna stanowczo odmawia. Z boku obserwuje to zazdrosna Klotylda. Do dziewczyny zaczyna też zalecać się Różyc. Zmęczona i oburzona Justyna wybiega z salonu. Szuka wsparcia u Marty, ale ta, zdenerwowana stłuczeniem karafkiOzdobne naczynie szklane do podawania wody lub wina., tylko na nią krzyczy.

Rozdział V – Ucieczka w pole

Justyna idzie przed siebie. Wspomina przeszłość. Po śmierci matki zamieszkała w Korczynie. Zakochała się w Zygmuncie, ale jego matka, Andrzejowa, zablokowała ślub z powodu braku majątku dziewczyny. Zygmunt wyjechał do MonachiumMiasto w Niemczech, w XIX wieku popularny ośrodek studiów malarskich. i wrócił z Klotyldą. To doświadczenie zahartowało Justynę i obudziło w niej dumę.

Na polu dziewczyna spotyka Janka pracującego przy pługuNarzędzie rolnicze do orania ziemi.. Zaczynają rozmawiać. Janek przyznaje, że od dawna ją obserwuje i widzi jej smutek. Pojawia się Jadwiga Domuntówna, która rzuca Jankowi zazdrosne spojrzenia. Janek zaprasza Justynę do zagrody. Tam dziewczyna poznaje Anzelma i Fabiana – ten drugi od lat procesuje się z Benedyktem. Justyna dowiaduje się, że Janek i Anzelm idą na mogiłę Jana i Cecylii. Postanawia dołączyć.

Rozdział VI – Legenda o Janie i Cecylii

Po drodze mijają chatę Jakuba Domunta. Stary człowiek postradał zmysły i wciąż czeka na zmarłą żonę. Docierają na stromy pagórek. Na krzyżu widnieje napis: JAN I CECYLIA ROK 1549. Memento mori(łac.) Pamiętaj o śmierci – średniowieczne przypomnienie o przemijaniu.. Anzelm opowiada ich historię.

Jan i Cecylia przybyli na Litwę z Polski. Ukryli się w puszczy. Własnymi rękami rozpoczęli karczowanieUsuwanie drzew i pni w celu pozyskania ziemi uprawnej. lasu. Zbudowali dom, posiali zboże. Z czasem dołączyli do nich inni ludzie, tworząc osadę. Para doczekała się dwanaściorga dzieci. Gdy król Zygmunt August polował w okolicy i zobaczył ich dzieło, nadał im szlachectwo i nazwisko Bohatyrowiczów – od bohaterstwa w pracy.

Tom II

Rozdział I – Interesy w Olszynce

W majątku Kirłów, Olszynce, rządzi żona Bolesława. Kobieta ma pełne ręce roboty. Odwiedza ją kuzyn, Teofil Różyc. Kirłowa potępia jego styl życia i nałóg narkotykowy. Różyc wyznaje, że chce zdobyć Justynę. Proponuje Kirłowej układ: jeśli pomoże mu w ożenku, on zrobi jej męża rządcą swoich dóbr na WołoszczyźnieHistoryczna kraina w dzisiejszej Rumunii, gdzie Różyc posiadał majątki.. Kirłowa odmawia, wiedząc, że jej mąż do niczego się nie nadaje. Wtedy Różyc obiecuje sfinansować edukację jej synów. Na to kobieta przystaje.

Rozdział II – Kłótnie w dworze

Emilia dostaje ataku nerwów. Wezwany lekarz zaleca jej spacer, ale zauważa też ciężki kaszel Marty. Marta odmawia leczenia. Tymczasem do Benedykta przyjeżdża szwagier Darzecki. Żąda natychmiastowej wypłaty reszty posagu żony, by kupić wyprawkęZestaw ubrań i przedmiotów przygotowywanych dla panny młodej. dla córki. Benedykt błaga o zwłokę, bo majątek tonie w długach. Darzecki jest nieugięty.

Witold ostro krytykuje ojca za uległość wobec szwagra. Zarzuca mu też, że wychowuje Leonię na pustą lalkę. Dochodzi do ostrej kłótni pokoleń. W tym samym czasie Kirło bawi się kosztem Teresy, wmawiając jej, że Różyc chce się z nią ożenić. Dopiero po chwili przyznaje, że celem arystokraty jest Justyna. Dziewczyna w swoim pokoju czyta list od Zygmunta. Dawny kochanek przysłał jej tomik poezji. Justyna uświadamia sobie, że jej pojęcie miłości całkowicie się zmieniło. Drze list na drobne kawałki.

Rozdział III – Żniwa w zaścianku

W Bohatyrowiczach trwają żniwaCzas zbioru zbóż, w tradycji wiejskiej okres wytężonej, wspólnej pracy.. To czas wielkiej mobilizacji. Mężczyźni pracują w białych koszulach, kobiety w kolorowych kaftanach. Justyna dołącza do pracy. Tnie zboże sierpemRęczne narzędzie rolnicze o wygiętym ostrzu, używane do cięcia zboża. ramię w ramię z Jankiem i jego matką, Starzyńską. Kobieta wspomina dawne plany swatania Janka z Jadwigą Domuntówną. Justynie jest niewygodnie, bo ma na sobie sztywny gorsetElement damskiej bielizny usztywniający talię, krępujący ruchy..

Na polu wybucha bójka między Fabianem a Ładyszem o miedzę. Justyna jest zniesmaczona, ale Janek tłumaczy jej, że ludzkie wady są wszędzie takie same, różni się tylko forma ich okazywania. Na polu pojawia się Witold. Młody dziedzic regularnie odwiedza wieś i doradza chłopom. Janek zaprasza go do chaty Anzelma. Stary Bohatyrowicz jest wzruszony podobieństwem Witolda do jego poległego stryja, Andrzeja.

Rozdział IV – Mogiła powstańców

Janek i Justyna płyną czółnemNiewielka, prosta łódź wydrążona z pnia drzewa. po Niemnie. Docierają do Mogiły – zbiorowego grobu powstańców. Janek opowiada, jak w 1863 roku bojownicy ruszali do walki. Właśnie tu po raz ostatni widział ojca. Kilka dni później ranny Anzelm przyniósł wieść o śmierci Jerzego i Andrzeja. Ośmioletni Janek pobiegł wtedy do dworu, by przekazać tragiczną wiadomość Benedyktowi.

Justyna jest głęboko poruszona. Opowieść Janka uświadamia jej pustkę własnego życia na łasce krewnych. Zwierza się chłopakowi ze swoich rozterek. Zbliża się burza. W drodze powrotnej łapie ich ulewa. Przemoczeni, ale szczęśliwi, chronią się w chacie Anzelma.

Rozdział V – Zazdrość i ostrzeżenia

W chacie Anzelma panuje ciepła atmosfera. Justyna zgadza się zostać druhnąNiezamężna dziewczyna towarzysząca pannie młodej podczas ślubu. na weselu Elżusi, córki Fabiana. Anzelm opowiada o swojej niespełnionej miłości do Marty, która odrzuciła go z lęku przed ciężką pracą. Sielankę przerywa wejście Jadwigi Domuntówny. Dziewczyna rzuca Justynie złośliwe uwagi i obrażona wychodzi.

Po powrocie do Korczyna Justyna musi wysłuchać kazań Marty. Ciotka ostrzega ją przed zadawaniem się z chłopami. Przekonuje, że Różyc to świetna partia. Justyna ignoruje te rady. Zamiast tego pyta Martę, dlaczego przed laty odrzuciła Anzelma. Zmieszana kobieta przyznaje, że bała się ludzkiego śmiechu i biedy.

Tom III

Rozdział I – Puste życie Zygmunta

Narrator przybliża postać Andrzejowej Korczyńskiej. Po śmierci męża w powstaniu, kobieta całą miłość przelała na syna, Zygmunta. Wychowała go pod kloszem, z dala od patriotycznych ideałów ojca. Zygmunt wyrósł na egoistę. Mieszka w Osowcach, uważa się za wielkiego malarza, choć nie ma talentu. Jest znudzony swoją żoną, Klotyldą, i traktuje ją z lodowatym chłodem.

Zygmunt szuka w książce jakiegokolwiek znaku od Justyny. Nie znajdując odpowiedzi na swój list, oznajmia żonie, że jedzie do Korczyna w interesach. Klotylda doskonale wie, że mąż jedzie spotkać się z dawną kochanką.

Rozdział II – Odrzucenie i bunt

Witold i Justyna wracają z zaścianka. W Korczynie zastają Benedykta wściekłego na chłopa, który zepsuł żniwiarkęMaszyna rolnicza służąca do koszenia zboża.. Witold uspokaja sytuację i obiecuje naprawić sprzęt. Benedykt dziękuje, ale zaraz potem wyśmiewa naiwne ideały syna. Znów dochodzi do kłótni.

Zygmunt dopada Justynę w jej pokoju. Wyznaje jej miłość, pada do nóg i proponuje, by została jego muząBogini sztuki, tu: kobieta inspirująca artystę do tworzenia.. Justyna jest oburzona. Tłumaczy mu, że to nie miłość, a zwykły kaprys. Nie zamierza niszczyć życia Klotyldzie. Oświadcza, że kocha kogoś innego. Wściekły Zygmunt wraca do Osowiec. Żąda od matki sprzedaży majątku i wyjazdu za granicę. Nazywa patriotyzm ojca szaleństwem. Zrozpaczona Andrzejowa wyrzuca syna z pokoju, uświadamiając sobie swoją wychowawczą klęskę.

Rozdział III – Wesele w zaścianku

W domu Fabiana odbywa się wesele Elżusi. Bawi się tam Justyna, Witold, a nawet Marta. Kobieta po dwudziestu trzech latach znów rozmawia z Anzelmem. Pojawia się wystrojona Jadwiga Domuntówna. Widząc Janka wpatrzonego w Justynę, z zazdrości rzuca w nich kamieniem. Janek obraca to w żart. Tłumaczy Justynie, że z Jadwigą nic go nie łączy.

Fabian prosi Witolda o pomoc. Jego adwokatPrawnik udzielający porad i reprezentujący strony w sądzie. przegapił termin apelacjiOdwołanie się od wyroku sądu pierwszej instancji do sądu wyższego. w procesie z Benedyktem. Bohatyrowicze muszą zapłacić tysiąc rubliWaluta obowiązująca w Imperium Rosyjskim, a więc i na ziemiach zaboru rosyjskiego. kary, co zrujnuje zaścianek. Fabian przyznaje się do błędu i prosi o ugodę. Witold obiecuje porozmawiać z ojcem.

Rozdział IV – Pojednanie ojca z synem

Późnym wieczorem Witold idzie do gabinetu Benedykta. Przekazuje prośbę Fabiana. Mówi o potrzebie solidarności i zgody. Benedykt początkowo nazywa syna wariatem, ale nagle pęka. Widzi w Witoldzie samego siebie z czasów młodości. Nazywa go „powracającą falą” dawnych ideałów. Zgadza się umorzyć dług Bohatyrowiczów. Ojciec i syn padają sobie w ramiona. Witold wraca na wesele z radosną nowiną. Janek i Justyna idą nad Niemen i wyznają sobie miłość.

Rozdział V – Zwycięstwo miłości

Do Korczyna przyjeżdża Kirło. W imieniu Różyca oficjalnie prosi o rękę Justyny. Emilia i Teresa są wniebowzięte. Ku szokowi wszystkich, Justyna odrzuca oświadczyny arystokracjiNajwyższa warstwa społeczna, posiadająca tytuły rodowe i wielkie majątki.. Ogłasza, że jest zaręczona z Jankiem Bohatyrowiczem. Benedykt popiera jej decyzję.

Marta prosi Benedykta, by pozwolił jej wyprowadzić się z Justyną do zaścianka. Benedykt stanowczo odmawia – mówi, że dom bez niej zginie. Marta, czując się wreszcie doceniona, zostaje. Powieść kończy się symboliczną sceną. Benedykt, Witold i Justyna idą do chaty Anzelma. Janek całuje Benedykta w rękę. Benedykt pyta: „Syn Jerzego?”. Z głębi chaty odpowiada Anzelm: „Tego samego, który z bratem pańskim w jednej mogile spoczywa!”.