Geneza Odprawy posłów greckich

Zamówienie Zamoyskiego

Jan Zamoyski, ówczesny podkanclerzy koronny, doskonale znał i cenił twórczość czarnoleskiego poety. Przygotowując się do ślubu z Krystyną Radziwiłłówną, córką Mikołaja Rudego, postanowił uświetnić uroczystość dziełem wybitnym. Poprosił Kochanowskiego o napisanie sztuki teatralnej. Zlecenie to miało głębszy sens polityczny i kulturowy.

Zamoyski odebrał staranne wykształcenie w Padwie i Paryżu. Znał klasyczną dramaturgię, czytał Sofoklesa i Eurypidesa. Oczekiwał tragedii humanistycznejGatunek dramatu renesansowego, ściśle naśladujący wzorce antyczne, w tym zasadę trzech jedności i obecność chóru., która połączy antyczną formę z aktualnym przesłaniem. Kochanowski, mający już status dojrzałego twórcy, podjął to wyzwanie. Była to jego pierwsza i jedyna próba zmierzenia się z tym gatunkiem.

Praca nad dramatem i źródła

Poeta nie zamierzał kopiować całej Iliady Homera. Wybrał jeden, bardzo konkretny epizod z trzeciej księgi eposu. Akcja skupia się na momencie, gdy do Troi przybywa poselstwo greckie, żądając zwrotu Heleny. Kochanowski potraktował ten mit swobodnie. Zrobił z Aleksandra-Parysa symbol niszczącej prywatyPrzedkładanie własnego, osobistego interesu nad dobro wspólne i bezpieczeństwo państwa..

Główną inspiracją formalną nie byli jednak Grecy, lecz rzymski filozof i dramaturg Seneka. To jego wpływ widać w retorycznej budowie monologów, moralizatorskim tonie i głębokim pesymizmie. Tekst został napisany trzynastozgłoskowcem. Ten format wiersza pełnił w polskiej poezji funkcję odpowiednika antycznego heksametruSześciostopowy miarowy wiersz antyczny, tradycyjnie używany w eposach, m.in. przez Homera..

Praca w Czarnolesie zajęła poecie zaledwie kilka miesięcy na przełomie 1577 i 1578 roku.

Premiera w Ujazdowie

Wesele Zamoyskiego i Radziwiłłówny odbyło się 12 stycznia 1578 roku w podwarszawskim Ujazdowie. Spektakl zgromadził całą elitę Rzeczypospolitej. Na widowni zasiadł król Stefan Batory, a także najważniejsi senatorowie, szlachta i zagraniczni dyplomaci. Wystawienie sztuki przed taką publicznością wykluczało traktowanie jej jako zwykłej rozrywki.

Widzowie bezbłędnie odczytali polityczne aluzje. Trojańczycy kłócący się o rację stanuNadrzędny interes państwa, któremu powinny być podporządkowane inne cele i ambicje jednostek. przypominali polski sejm. Rada ulegająca wpływom Aleksandra odzwierciedlała słabość władzy wykonawczej. Ostrzeżenia Kasandry brzmiały jak diagnoza ówczesnych problemów Polski.

Rzeczpospolita zmagała się z samowolą magnaterii i paraliżem decyzyjnym w sprawach obronności. Zamoyski, czołowy przedstawiciel obozu reform, użył teatru jako narzędzia politycznej perswazji. Chciał wstrząsnąć sumieniami szlachty tuż przed planowaną wojną z Moskwą.

Pierwsze wydanie

Tekst ukazał się drukiem jeszcze w tym samym, 1578 roku. Książkę wydała w Warszawie wędrowna drukarnia Mikołaja Szarffenbergera, a nie – jak często błędnie podają starsze źródła – krakowska oficyna Piotrkowczyka. Do publikacji dołączono osobistą dedykację dla Jana Zamoyskiego. Kochanowski opisał w niej okoliczności powstania utworu. Ten krótki wstęp dowodzi, że obaj twórcy tego przedsięwzięcia doskonale rozumieli ciężar gatunkowy opowiedzianej historii.

Wydanie z 1578 roku stało się podstawą wszystkich późniejszych edycji. Sztuka nie doczekała się kolejnych inscenizacji przez setki lat. Jej prawdziwe życie teatralne rozpoczęło się dopiero w dwudziestoleciu międzywojennym. Przez wieki funkcjonowała wyłącznie jako dramat niescenicznyUtwór dramatyczny przeznaczony głównie do czytania, a nie do wystawiania na deskach teatru., co paradoksalnie pomogło badaczom skupić się na analizie jej głębokiego, politycznego przesłania.