Panny z Wilka - konteksty
Opowiadanie Jarosława Iwaszkiewicza wyrasta z osobistych doświadczeń autora oraz jego tęsknoty za bezpowrotnie utraconym światem polskiego ziemiaństwa. Utwór wpisuje się w nurt prozy psychologicznej dwudziestolecia międzywojennego, czerpiąc z ówczesnych prądów filozoficznych. Kluczowe dla zrozumienia losów Wiktora Rubena okazują się koncepcje subiektywnego odczuwania czasu oraz mechanizmów ludzkiej pamięci.
Autor: Redakcja klp.pl
Czas czytania: 4 min
Spis treści
Biografia Jarosława Iwaszkiewicza
Jarosław Iwaszkiewicz napisał opowiadanie latem 1932 roku podczas pobytu na Sycylii. Materiał do tekstu czerpał z własnych doświadczeń. Wspominał wakacje spędzane w podwarszawskich dworkach i tęsknił za utraconym światem młodości. Pisarz urodził się w 1894 roku na Ukrainie w rodzinie ziemiańskiej. Przez całe życie nosił w sobie pamięć o tamtym środowisku, zniszczonym bezpowrotnie przez rewolucję i I wojnę światową.
Poczucie wykorzenienia, obsesja przemijania i niemożność powrotu do przeszłości powracają w całej jego twórczości. W „Pannach z Wilka” osiągają one szczególne natężenie. Sam Iwaszkiewicz, podobnie jak główny bohater Wiktor Ruben, zbliżał się wtedy do czterdziestki i robił własny bilans egzystencjalny. Związek z Anną Lilpop, ziemianką i pianistką, oraz życie w podwarszawskim majątku StawiskoPosiadłość Iwaszkiewiczów w Podkowie Leśnej, pełniąca funkcję ważnego salonu literackiego i kulturalnego. wzmacniały jego przywiązanie do dworskiej kultury. Jej schyłek opisywał z ogromną melancholią.
Twórczość pisarza cechowało napięcie między estetyzmem a poczuciem moralnej odpowiedzialności. Widać to w sposobie, w jaki Wiktor obserwuje dawne znajome, pożądając ich, a zarazem trzymając bezpieczny dystans.
Rozwiń: Biografia Jarosława Iwaszkiewicza (czas czytania: 4 min)Geneza utworu
Tekst powstał w 1932 roku w sycylijskich Syrakuzach. Geograficzny dystans od Polski paradoksalnie sprzyjał intensywnemu przywoływaniu wspomnień. Pierwowzorami przestrzeni tytułowego majątku były prawdopodobnie ziemiańskie dworki Mazowsza, które pisarz odwiedzał w młodości.
Syrakuzy, w których Iwaszkiewicz pisał opowiadanie, to starożytne miasto na Sycylii. Zderzenie antycznych ruin i południowego słońca z mglistymi wspomnieniami polskiego dworku pomogło pisarzowi wyostrzyć kontrast między teraźniejszością a przeszłością.
W tle utworu leży osobiste doświadczenie śmierci bliskich. Autor miał świadomość, że sielankowy świat wakacyjnych romansów należy już do przeszłości. Iwaszkiewicz pisał szybko, niemal jednym tchem. Odzwierciedla to gorączkowy charakter wspomnień Wiktora Rubena. Opowiadanie ukazało się w jednym zbiorze z „Brzeziną” i od razu zyskało uznanie jako jedno z najdojrzalszych dzieł w dorobku twórcy.
Rozwiń: Geneza utworu Panny z Wilka (czas czytania: 3 min)Dwudziestolecie międzywojenne
Opowiadanie wpisuje się w nurt prozy psychologicznejNurt w literaturze skupiający się na analizie wewnętrznych przeżyć, motywacji i stanów emocjonalnych bohaterów., dominujący w Polsce lat trzydziestych. Dwudziestolecie międzywojenne to epoka odchodzenia od młodopolskiego impresjonizmu ku pogłębionej analizie wnętrza człowieka. Podobne tendencje widać w twórczości Zofii Nałkowskiej czy Marii Dąbrowskiej.
Polska inteligencja i ziemiaństwo żyły w cieniu traumy I wojny światowej oraz rewolucji bolszewickiejPrzewrót zbrojny w Rosji w 1917 roku, który doprowadził do upadku caratu, zniszczenia dawnego porządku społecznego i utraty majątków przez wielu Polaków.. Te wydarzenia rozbiły dawny porządek społeczny. Wilko stanowi literacką wizję tego świata tuż przed jego definitywnym końcem. Epoka sprzyjała recepcji europejskiej filozofii, co bezpośrednio wpłynęło na konstrukcję narracji. Iwaszkiewicz oparł ją na strumieniu świadomościTechnika literacka polegająca na swobodnym, często nielogicznym zapisie myśli, skojarzeń i odczuć bohatera. oraz subiektywnym przeżywaniu czasu. Nastrój niepewności i przeczucia katastrofy pobrzmiewa w finale opowiadania. Wiktor ucieka z majątku bez żadnej odpowiedzi na swoje egzystencjalne pytania.
Kontekst filozoficzny
Iwaszkiewicz czerpał pełnymi garściami z koncepcji Henriego Bergsona. Francuski myśliciel odróżniał czas mierzony zegarami od czasu przeżywanego wewnętrznie, określanego jako duréeBergsonowskie pojęcie oznaczające subiektywny czas psychologiczny, w którym przeszłość, teraźniejszość i przyszłość płynnie się przenikają.. Dla Wiktora Rubena minione piętnaście lat to nie ciąg kolejnych dat w kalendarzu. To gęsta masa wspomnień.
W zetknięciu z rzeczywistością Wilka te obrazy gwałtownie ożywają, a po chwili równie gwałtownie okazują się złudzeniem. Paralela z twórczością Marcela Prousta nasuwa się sama. Podobnie jak w cyklu „W poszukiwaniu straconego czasu”, zmysłowe bodźce wywołują u bohatera lawinę mimowolnych wspomnień, zmuszając go do bolesnej konfrontacji z własną przeszłością.