Erazm z Rotterdamu – biografia księcia humanistów

Wczesne życie i edukacja

Erazm urodził się około 1469 roku w Rotterdamie. Przez lata ukrywał dokładną datę i okoliczności swoich narodzin. Był nieślubnym synem kapłana Gerarda i córki lekarza. To piętno nieprawego łoża ciążyło mu przez całe życie, zmuszając do zabiegania o papieskie dyspensyZwolnienie od obowiązującego prawa kościelnego, w tym przypadku pozwalające nieślubnemu dziecku na pełnienie funkcji duchownych. i utrudniając karierę. Po śmierci rodziców na dżumę, opiekunowie wysłali go do szkoły Braci Wspólnego ŻyciaKatolickie stowarzyszenie stawiające na wewnętrzną pobożność i edukację, prekursorskie wobec nowożytnego humanizmu. w Deventer. Był to jeden z najlepszych ośrodków nauczania w Niderlandach, gdzie młody Erazm po raz pierwszy zetknął się z klasykami antyku.

W 1487 roku wstąpił do klasztoru augustianów w Steyn i przyjął święcenia kapłańskie. Szybko zorientował się, że nie jest stworzony do życia monastycznego. Zamiast modlitewnej rutyny wolał czytać książki. Ucieczkę z klasztoru umożliwiła mu posada sekretarza biskupa Cambrai. Ten w 1495 roku wysłał zdolnego mnicha na studia do Paryża. Słynący z surowości Collège de Montaigu mocno go rozczarował. Zastał tam przestarzałą scholastykęŚredniowieczny kierunek filozoficzny opierający się na dogmatach i autorytetach, często krytykowany przez renesansowych humanistów za oderwanie od życia., przejmujące zimno i fatalne jedzenie. Znacznie cenniejsze od wykładów okazało się samo paryskie środowisko intelektualne.

Debiut i pierwsze dzieła

Przełomem okazał się pierwszy pobyt w Anglii w 1499 roku. Erazm poznał tam Thomasa More'a, z którym połączyła go przyjaźń na całe życie. Spotkał też Johna Coleta, który namówił go do poważnych studiów nad teologią i Pismem Świętym. Niderlandczyk wrócił na kontynent z jasnym celem: opanować grekę i wydać poprawny tekst Nowego Testamentu.

Jego pierwsze autorskie dzieło to Adagia z 1500 roku. Zbiór łacińskich i greckich przysłów opatrzonych komentarzem wydawał się z początku skromnym projektem. Z czasem urósł do monumentalnych rozmiarów, a ostateczna edycja z 1536 roku liczyła ponad cztery tysiące sentencji. Książka błyskawicznie rozeszła się po Europie. Ugruntowała pozycję Erazma jako czołowego erudyty epoki. Precyzyjna praca filologiczna łączyła się w niej z praktycznymi radami moralnymi. Ten specyficzny styl stał się jego znakiem rozpoznawczym.

Dojrzałość twórcza

W wydanym w 1503 roku Podręczniku żołnierza Chrystusowego (Enchiridion militis christiani) Erazm wyłożył swój program duchowości. Odrzucał w nim puste, zewnętrzne rytuały na rzecz autentycznej, wewnętrznej pobożności. Książka trafiła w swój czas i stała się bestsellerem, doczekując się kilkudziesięciu wydań.

Podróżując z Włoch do Anglii w 1509 roku, napisał w zaledwie kilka tygodni Pochwałę głupoty. Zastosował w niej mistrzowski zabieg literacki. Uosobiona Głupota przemawia w pierwszej osobie, chwaląc samą siebie. Przy okazji bezlitośnie punktuje wady teologów, monarchów, mnichów i dworzan. Im głośniej Głupota zachwala swoje panowanie, tym wyraźniej widać, jak mocno rządzi ona prawdziwym światem. Dzieło ukazało się drukiem w 1511 roku w Paryżu i natychmiast wywołało skandal.

W 1516 roku w bazylejskiej drukarni Frobena ukazał się Nowy Testament. Erazm zestawił oryginalny tekst grecki z własnym, nowym przekładem łacińskim. Zebrał dostępne rękopisy, naniósł poprawki na WulgatęŁacińskie tłumaczenie Biblii dokonane przez św. Hieronima na przełomie IV i V wieku, będące oficjalnym tekstem Kościoła katolickiego. i dodał obszerne komentarze. Było to jedno z najważniejszych przedsięwzięć naukowych renesansu.

Z kolei Rozmówki (Colloquia familiaria), rozbudowywane od 1518 roku, miały być początkowo tylko podręcznikiem łaciny dla studentów. Przekształciły się jednak w ostre dialogi satyryczne, wyśmiewające handel odpustami i kult relikwii. Zirytowany Kościół ostatecznie wpisał je na indeks ksiąg zakazanychProwadzony przez Kościół katolicki spis publikacji, których czytanie, posiadanie i rozpowszechnianie było zabronione pod groźbą ekskomuniki..

Kontekst historyczny

Erazm dojrzewał intelektualnie w epoce wielkich przemian. Wynalazek druku zrewolucjonizował obieg informacji. Książki Niderlandczyka docierały do czytelników w tysiącach egzemplarzy, zanim jakikolwiek cenzor zdążył zareagować. Renesansowy humanizmPrąd umysłowy stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego rozum i godność, oparty na studiowaniu literatury i filozofii antycznej. przyniósł nowe metody badawcze. Zamiast czytać starożytnych filozofów przez pryzmat średniowiecznych komentarzy, wracano do oryginalnych tekstów.

Wybuch reformacji postawił uczonego w dramatycznej sytuacji. Marcin Luter początkowo podziwiał Erazma i widział w nim swojego prekursora. Autor Pochwały głupoty nie zamierzał jednak rozbijać Kościoła. Wierzył w ewolucję, edukację i naprawę instytucji od środka. W 1524 roku wydał traktat O wolnej woli (De libero arbitrio), w którym otwarcie polemizował z Lutrem. Ten krok kosztował go utratę sympatii obu stron konfliktu. Protestanci uznali go za tchórza, a ortodoksyjni katolicy za niebezpiecznego liberała. Resztę życia spędził w narastającej izolacji, przenosząc się między Bazyleą a Fryburgiem.

Wielka polityka również brutalnie weryfikowała jego ideały. Erazm pisał traktaty pacyfistyczne i słał listy do cesarza Karola V, papieża Leona X oraz króla Henryka VIII. Marzył o trwałym pokoju w Europie. Władcy odpowiadali mu, wszczynając kolejne wojny.

Spuścizna i znaczenie

Zmarł 12 lipca 1536 roku w Bazylei. Odszedł bez papieskiego rozgrzeszenia, ponieważ nie zdążył dotrzeć do niego katolicki spowiednik. Pozostawił po sobie gigantyczną korespondencję. Historycy doliczyli się ponad trzech tysięcy listów adresowanych do najważniejszych postaci epoki: monarchów, papieży, reformatorów i zwykłych studentów. Erazm był pierwszym intelektualistą, który tak świadomie zbudował ogólnoeuropejską sieć wymiany myśli.

Renesansowa Polska chłonęła jego idee z wielkim entuzjazmem. Jan Łaski MłodszyWybitny polski działacz reformacji, humanista i dyplomata, który wykupił cenną bibliotekę Erazma z Rotterdamu. należał do grona jego bliskich przyjaciół i odkupił od niego cenną bibliotekę. Andrzej Frycz Modrzewski uczył się od Niderlandczyka sztuki łączenia głębokiej erudycji z ciętą ironią. Sama Pochwała głupoty doczekała się polskiego przekładu już w XVI wieku.

Dlaczego teksty Erazma wciąż warto czytać? Uczony zadał fundamentalne pytanie: czy mądrość, która nie potrafi zmienić świata, nadal jest mądrością? Głupota w jego ujęciu to nie zwykły brak wiedzy. To raczej zbiorowa zgoda na fałsz, ślepe podążanie za konwenansami i udawanie, że wszystko działa poprawnie. Diagnoza postawiona w 1509 roku bezbłędnie opisuje mechanizmy społeczne, które z łatwością odnajdujemy w dzisiejszej rzeczywistości.