Pochwała głupoty – Erazm z Rotterdamu - konteksty

Erazm z Rotterdamu

Erazm urodził się około 1469 roku w Rotterdamie jako nieślubny syn księdza. Wychowali go Bracia Wspólnego ŻyciaKatolickie stowarzyszenie stawiające na prostą pobożność i edukację, prekursorzy nowoczesnego szkolnictwa., co ukształtowało jego późniejszy program wewnętrznej reformy Kościoła. Przez całe życie podróżował między Anglią, Francją, Niderlandami i Włochami. Utrzymywał bliskie kontakty z największymi umysłami epoki: Tomaszem Morusem, Janem Coletem i Ludwikiem Vivesem.

Swoje najsłynniejsze dzieło napisał w 1509 roku, jadąc konno z Włoch do Anglii. Utwór zadedykował Morusowi, a samo nazwisko przyjaciela posłużyło mu do gry słownej z greckim pojęciem moria, oznaczającym głupotę. Erazm nigdy nie zerwał z Kościołem katolickim. Odmówił poparcia zarówno Marcinowi Lutrowi, jak i jego radykalnym przeciwnikom. Ta pozycja „pomiędzy” pozwoliła mu krytykować system od środka, z intencją jego naprawy, a nie zniszczenia.

Renesans i humanizm

Dzieło wyrasta wprost z ducha renesansowego humanizmuPrąd umysłowy renesansu stawiający w centrum zainteresowania człowieka, jego rozum i godność.. Nurt ten postulował powrót do źródeł antycznych oraz wczesnochrześcijańskich. Myśliciele XV i XVI wieku wierzyli, że gruntowna edukacja oparta na bonae litteraeZ łaciny „dobre litery”; renesansowy ideał wszechstronnego wykształcenia literackiego i retorycznego. odnowi jednostkę i całe społeczeństwo. Erazm stał się czołowym przedstawicielem tego ruchu w Europie Północnej.

Satyra na ludzkie wady nie wynika tu z pesymizmu. Rozpoznanie własnych słabości to dla Erazma pierwszy krok do moralnej naprawy. Renesansowe upodobanie do paradoksu i ironii pozwala mu wypowiedzieć gorzkie prawdy ustami samej Głupoty. Czytelnik zostaje zmuszony do samodzielnego osądu, kto w tym świecie naprawdę jest mądry.

Geneza i okoliczności powstania

Utwór powstał w ciągu zaledwie kilku dni podczas konnej podróży w 1509 roku. Dwa lata później tekst dopracowano i wydano w Paryżu. Bezpośrednią inspiracją do jego napisania były rozmowy z Tomaszem Morusem oraz tradycja antycznych mów pochwalnych.

Erazm sięgnął po formę panegiryku, by uderzyć w zjawiska, o których nie mówiono głośno. Skrytykował korupcję kleru, jałowe spory teologów scholastycznychŚredniowieczny kierunek filozoficzny oparty na autorytetach i sztywnej logice, często krytykowany w renesansie za oderwanie od życia. oraz zbrojne ambicje papiestwa. Wybór podróży jako miejsca narodzin dzieła ma wymiar symboliczny. Dystans przestrzenny od europejskich dworów i uniwersytetów sprzyjał swobodzie myślenia.

Sam autor początkowo bagatelizował swój tekst, nazywając go literackim żartem. Ponad czterdzieści wydań za jego życia udowadnia jednak, że bezbłędnie trafił w czuły nerw epoki.

Kryzys Kościoła katolickiego

Przełom XV i XVI wieku to czas głębokiego kryzysu instytucjonalnego w Kościele. Papieże prowadzili krwawe wojny, a duchowieństwo masowo łamało celibat i zaniedbywało wiernych. Powszechnym zjawiskiem stała się symoniaŚwiętokupstwo; handel godnościami, urzędami kościelnymi i sakramentami..

Sobór laterański V (1512–1517) miał uzdrowić sytuację, ale jego reformy okazały się czysto fasadowe. Zaledwie kilka lat po wydaniu dzieła Erazma, w 1517 roku, Marcin Luter przybił swoje 95 tez. To wydarzenie ostatecznie rozbiło jedność zachodniego chrześcijaństwa.

Erazm przewidział tę katastrofę. Jego satyra to dramatyczna próba ostrzeżenia hierarchów przed konsekwencjami moralnego upadku. Rozdziały atakujące papieży i mnichów brzmiały tak ostro, że utwór trafił na Indeks ksiąg zakazanychOpracowywany przez Kościół katolicki spis publikacji, których nie wolno było czytać, posiadać ani rozpowszechniać. w wielu krajach katolickich.

Irenizm i filozofia Erazma

Fundamentem postawy Erazma był irenizmPostawa dążąca do pokoju, zgody i łagodzenia sporów, szczególnie w kwestiach religijnych i teologicznych.. W czasach, gdy Europa nieuchronnie zmierzała ku wojnom wyznaniowym, myśliciel ten nawoływał do pojednania. Odrzucał dogmatyzm ówczesnej hierarchii kościelnej oraz rosnący fanatyzm protestantów. Zamiast tego postulował powrót do prostej etyki ewangelicznej i dialog oparty na rozumie.

W tekście ten filozoficzny fundament widać w ostrej krytyce kazuistykiRozwiązywanie problemów moralnych poprzez analizowanie pojedynczych, skomplikowanych przypadków; często kojarzona z dzieleniem włosa na czworo.. Erazm uważał ją za główną przeszkodę w autentycznej wierze. Satyra głosi, że prawdziwa mądrość chrześcijańska wydaje się światu zwykłym głupstwem. To bezpośrednie nawiązanie do słynnego paradoksu z Pierwszego Listu św. Pawła do Koryntian. Właśnie dlatego utwór kończy się pochwałą ewangelicznego szaleństwa, a nie prostym morałem.

Tradycja antyczna

Autor był wybitnym znawcą literatury greckiej i łacińskiej. Jego tekst jest gęsto nasycony odwołaniami do starożytności. Podstawę gatunkową stanowi enkomionAntyczna mowa pochwalna. Erazm użył jej przewrotnie, by wychwalać zjawisko negatywne – głupotę.. Tę formę paradoksalnej pochwały błahego tematu Erazm zaczerpnął od Lukiana z Samosaty, którego wcześniej tłumaczył na łacinę.

Sama postać Głupoty czerpie z tradycji karnawałowej i figury błazna, znanej z kultury ludowej oraz antycznych komedii. W tekście pojawia się również Sokrates jako wzorzec mądrości ukrytej pod pozorem ignorancji. Filozof ten celowo udawał niewiedzę, by prowokować rozmówców do myślenia. Odwołania do Platona, Cycerona czy Horacego tworzą erudycyjną grę, skierowaną do wykształconego czytelnika renesansowego.

Środowisko intelektualne epoki

Dzieło Erazma nie powstało w próżni. Stanowiło część szerokiej sieci intelektualnej, którą filozof budował przez całe życie. Tomasz Morus, adresat dedykacji, kilka lat później wydał słynną „Utopię” (1516) – tekst równie przewrotny i krytyczny wobec ówczesnego świata. W Anglii Jan Colet, a we Francji Guillaume Budé prowadzili podobną krucjatę przeciwko scholastyce.

To środowisko z ogromną intensywnością wymieniało listy, manuskrypty i idee. Tworzyli ponadnarodową wspólnotę uczonych, zwaną Respublica litterarumRzeczpospolita uczonych; wirtualna wspólnota renesansowych humanistów połączonych korespondencją i wspólnymi ideałami.. Satyra Erazma była więc nie tylko jego indywidualnym dziełem, ale głosem całego pokolenia humanistów. Wierzyli oni, że Europę można naprawić poprzez kulturę i edukację.