Potop - streszczenie krótkie i szczegółowe

Streszczenie w pigułce

Akcja rozpoczyna się w 1655 roku na ŻmudziHistoryczna kraina na Litwie, miejsce zamieszkania m m.in. szlachty laudańskiej.. Młody chorąży orszański, Andrzej Kmicic, przybywa do Wodoktów, by zgodnie z testamentem poślubić Aleksandrę (Oleńkę) Billewiczównę. Porywcza natura Kmicica i wybryki jego kompanów szybko zniechęcają do niego szlachtę laudańską oraz samą Oleńkę. Sytuację pogarsza wybuch wojny ze Szwecją. Kmicic, związany przysięgą, staje u boku potężnego magnata Janusza Radziwiłła. Szybko okazuje się, że książę jest zdrajcą, który poddaje Litwę królowi szwedzkiemu. Uznany za zdrajcę ojczyzny, Kmicic traci wszystko – honor, przyjaciół i miłość Oleńki.

Zrozumiawszy swój błąd, Kmicic postanawia zmyć winy krwią. Przyjmuje fałszywe nazwisko Babinicz i rozpoczyna walkę ze Szwedami. Jego największym triumfem staje się bohaterska obrona klasztoru na Jasnej Górze, gdzie wysadza potężne szwedzkie działo oblężnicze. Następnie ratuje życie królowi Janowi Kazimierzowi w górskim wąwozie, przypłacając to ciężkimi ranami. Władca wybacza mu dawne winy. Kmicic staje na czele oddziału TatarówKoczowniczy lud, którego oddziały wspierały wojska polskie w walce ze Szwedami. i walczy pod komendą Stefana Czarnieckiego oraz Pawła Sapiehy. Ostatecznie pokonuje w pojedynku swojego największego wroga, Bogusława Radziwiłła. Ciężko ranny wraca na Litwę. W kościele w Upicie odczytany zostaje królewski list rehabilitacyjny. Oleńka wybacza Kmicicowi, a para wreszcie może się zaręczyć.

Streszczenie szczegółowe

TOM I

Wstęp – Testament Herakliusza

Na Żmudzi od dawna żyje szanowany ród Billewiczów. Ich gniazdem rodzinnym są Billewicze, zamieszkane przez miecznikaUrzędnik dworski, początkowo noszący miecz przed królem, później tytuł honorowy. rosieńskiego Tomasza Billewicza. Za panowania Jana Kazimierza patriarchąNajstarszy, otoczony największym szacunkiem członek rodu. rodziny jest Herakliusz Billewicz z Wodoktów. Należą do niego także Lubicz i Mitruny w LaudzieOkolica nad rzeką Laudą, zamieszkana przez drobną, bitną szlachtę (tzw. szlachtę laudańską).. W okolicznych zaściankachWieś zamieszkana przez drobną szlachtę, nieposiadającą chłopów. żyją bitne rody Butrymów, Domaszewiczów i Gasztowtów.

Herakliusz umiera w 1654 roku na wieść o klęsce wojsk litewskich pod Szkłowem. Wiadomość tę przywozi Michał Wołodyjowski, który prowadzi w okolicy zaciągiWerbowanie żołnierzy do wojska zaciężnego.. Chory po wojnie mały rycerz kuruje się w Pucniach pod opieką Pakosza Gasztowta. Herakliusz zostawia testamentAkt ostatniej woli, w którym spadkodawca rozporządza swoim majątkiem.. Zapisuje majątki wnuczce, Aleksandrze Billewiczównie, z wyjątkiem Lubicza, który trafia w ręce Andrzeja Kmicica. Dokument podtrzymuje dawną umowę rodową – Andrzej i Aleksandra mają wziąć ślub. Panna może odmówić tylko wtedy, gdyby Kmicic zhańbił się złymi uczynkami lub gdyby ona sama wybrała klasztor. Opiekę nad dziewczyną Herakliusz powierza całej szlachcie laudańskiej.

Rozdział I – Pierwsze spotkanie

Styczeń 1655 roku. Aleksandra siedzi w izbie czeladnejPomieszczenie we dworze przeznaczone dla służby i pracowników majątku. ze starą panną Kulwiecówną i dziewczętami przędzącymi kądzielPęk lnu, konopi lub wełny przygotowany do przędzenia na kołowrotku.. W rogu huczą żarnaRęczny młynek z dwóch kamieni do mielenia zboża na mąkę.. Panna odmawia różaniecModlitwa katolicka polegająca na powtarzaniu określonych formuł, połączona z rozważaniem tajemnic. i rozmyśla o nieznanym narzeczonym. Nagle w drzwiach staje sam Andrzej Kmicic. Mężczyzna zachowuje się śmiało i gwałtownie, tłumacząc to obyczajami panującymi w Smoleńskiem. Młodzi wpadają sobie w oko. Kmicic nalega na szybki ślub, ignorując żałobę po dziadku. Irytuje go również fakt, że opiekunami Oleńki jest miejscowa szlachta. Po północy odjeżdża do Lubicza. Zachwycona Oleńka rzuca się ciotce na szyję.

Rozdział II – Hulanki w Lubiczu

Kmicic dociera do Lubicza. CzeladźSłużba dworska i pracownicy fizyczni zatrudnieni w majątku ziemskim. wita go chlebem i solą, ale jego kompani nawet nie wstają od stołu – są już pijani. Wśród nich znajdują się awanturnicy: Jaromir Kokosiński, Ranicki, Rekuć-Leliwa, Uhlik, Kulwiec-Hippocentaurus i Zend. Wielu z nich ma na koncie ciężkie przestępstwa, a przed karą chroni ich tylko wojna i protekcja Kmicica. Zamiast obejrzeć gospodarstwo, Andrzej dołącza do pijatyki. Towarzystwo zaczyna strzelać z pistoletów do rogów i portretów Billewiczów wiszących na ścianach. Przerażone dziewczęta dworskie zaglądają przez okna. Pijani żołnierze wybiegają, łapią je i siłą zaciągają do izby.

Rozdział III – Kulig i pożar Upity

Kmicic zabiera kompanów do Wodoktów. W saniach prosi Kokosińskiego, by zachowali w tajemnicy nocne ekscesy. Towarzysze są onieśmieleni urodą i dworskimi manierami Oleńki. Z Wodoktów ruszają kuligiemTradycyjna zabawa szlachecka, przejazd saniami zaprzężonymi w konie od dworu do dworu. do Mitrunów. W trakcie jazdy Kmicic całuje Oleńkę i wyznają sobie miłość. Sielankę przerywa wachmistrzStopień podoficerski w kawalerii, odpowiednik sierżanta w piechocie. Soroka z wiadomością, że płonie Upita. Zostawieni tam żołnierze Kmicica pobili się z mieszczanami, którzy odmówili wydania obrokuPasza dla koni, najczęściej owies lub siano, wymuszana często przez wojsko na chłopach.. Kmicic odsyła Oleńkę do domu, kompanów do Lubicza, a sam pędzi tłumić zamieszki.

Rozdział IV – Gniew Laudy i Oleńki

Do Wodoktów przybywają przedstawiciele szlachty laudańskiej: Pakosz Gasztowt, Kasjan Butrym i Józwa Butrym Beznogi. Uświadamiają Oleńce, że kompani Kmicica to zbrodniarze. Panna wzywa włodarza z Lubicza, Znikisa. Mężczyzna, zachęcony obietnicą ochrony, opowiada o strzelaniu do portretów i rozpuście. Następnego dnia towarzysze Kmicica przyjeżdżają do Wodoktów po proch i pomoc w wyprawie do Upity. Oleńka ostro im odmawia, nazywa zdrajcami i wygania z dworu. Upokorzeni ruszają do Upity na skargę. Po drodze zatrzymują się w karczmie w Wołmontowiczach. Próbują tańczyć z miejscowymi kobietami, co prowokuje krwawą bójkę z Butrymami.

Rozdział V – Rzeź w Wołmontowiczach

Kmicic wraca do Wodoktów. Przyznaje się Oleńce, że kazał wychłostać burmistrzaNajwyższy urzędnik miejski, stojący na czele władz administracyjnych miasta. Upity i pognać oficerów nago po śniegu. Zbulwersowana dziewczyna każe mu wybierać między sobą a zdemoralizowaną kompanią. Rozstają się w gniewie, choć Andrzej ostatecznie pada jej do nóg i obiecuje poprawę. W Lubiczu Kmicic znajduje zmasakrowanych towarzyszy. Ostatni żyjący wyznaje, że pobili ich Butrymowie. Wściekły Kmicic rusza z wojskiem na Wołmontowicze. Pali zaścianek i morduje mieszkańców. Nocą, ścigany przez żądną krwi szlachtę, wpada do Wodoktów. Oleńka ukrywa go przed pościgiem, ratując mu życie, po czym bezwzględnie wygania.

Rozdział VI – Listy i widmo wojny

Lauda ponosi ogromne straty. Oleńka pomaga pogorzelcom i sierotom, odradzając samosądy na Kmicicu. Otrzymuje od niego list z prośbą o wybaczenie – Andrzej tłumaczy rzeź chęcią pomszczenia przyjaciół. Dziewczyna wciąż go kocha, ale odpisuje, że wybaczy mu dopiero wtedy, gdy zrobi to wymordowana szlachta. Tymczasem sytuacja Rzeczypospolitej staje się dramatyczna. Wojska Chowańskiego zalewają kraj, a na Litwie narasta konflikt między rodami Radziwiłłów i Gosiewskich.

Rozdział VII – Pojedynek z Wołodyjowskim

Szlachta laudańska chce ożenić Oleńkę z Wołodyjowskim, ale panna odmawia. Pewnego wieczoru do Pucniów wpada włodarz z informacją, że Kmicic porwał Billewiczównę. Wołodyjowski błyskawicznie mobilizuje szlachtę. Okazuje się, że Kmicic wynajął do pomocy oddział KozakówZbrojna ludność zamieszkująca stepy nad Dnieprem, często buntująca się przeciw Rzeczypospolitej.. Lauda rozbija napastników pod Lubiczem. Dochodzi do pojedynku na szable między Kmicicem a Wołodyjowskim. Andrzej przecenia swoje siły. Mały rycerz bawi się nim, ośmieszając jego umiejętności. Upokorzony Kmicic wypowiada słynne słowa:

Kończ... waść!... wstydu oszczędź!...

Rozdział VIII – Prawda o Kozakach

Wołodyjowski dowiaduje się od jeńców, że Kozacy Kmicica to nie wrogie wojska, lecz zbieranina z gościńca. Mały rycerz głośno o tym mówi, by nie robić z Andrzeja zdrajcy. Próbuje oświadczyć się Oleńce, ale zostaje odrzucony. W drodze powrotnej spotyka Charłampa, który wiezie listy od wojewodyWysoki urzędnik państwowy zarządzający województwem i dowodzący pospolitym ruszeniem na jego terenie. wileńskiego, księcia Janusza Radziwiłła. Książę nakazuje Wołodyjowskiemu i Kmicicowi rozpocząć zaciągi. Decyzję o wręczeniu listu Kmicicowi pozostawia Wołodyjowskiemu, uzależniając ją od tego, czy imię chorążego nie jest zbyt zhańbione.

Rozdział IX – Szansa na rehabilitację

Wołodyjowski odwiedza rannego Kmicica. Uświadamia mu, że Oleńka wciąż go kocha i wręcza list od Radziwiłła. Służba wojskowa to dla Andrzeja szansa na zmazanie win i uniknięcie sądów za rzeź Wołmontowicz. Wołodyjowski jedzie do Wodoktów z dobrymi wieściami, ale dowiaduje się, że Oleńka wyjechała na dłużej.

Rozdział X – Zdrada pod Ujściem

Wielkopolska szlachta zbiera się pod Ujściem na pospolite ruszeniePowołanie pod broń całej szlachty w obliczu zagrożenia kraju, często charakteryzujące się niską dyscypliną.. Brakuje regularnego wojska, a szlachta jest kłótliwa i niezdyscyplinowana. Wojewoda poznański Krzysztof Opaliński podburza zebranych przeciwko królowi. 21 lipca 1655 roku wojska szwedzkie pod dowództwem Arvida Wittenberga przekraczają granicę. Doradza im polski zdrajca, były podkanclerzyZastępca kanclerza, jeden z najwyższych urzędników w dawnej Polsce, odpowiedzialny za politykę zagraniczną. Hieronim Radziejowski. Przerażeni Polacy kapitulują. W zamian za gwarancję swobód i nienaruszalności majątków, Opaliński oddaje Wielkopolskę pod panowanie Karola Gustawa. Tylko nieliczni, jak Stanisław Skrzetuski, widzą w tym akt zdrady.

Rozdział XI – Zagłoba rusza na wojnę

W Burzcu Onufry Zagłoba bawi się z synami Jana Skrzetuskiego. Przybywa Stanisław Skrzetuski z wieściami o hańbie pod Ujściem. Razem z Janem postanawiają zebrać szlachtę i ruszyć na Litwę, by wesprzeć księcia Janusza Radziwiłła. Rodzinę odsyłają w bezpieczne miejsce do Puszczy Białowieskiej.

Rozdział XII – Narada w Upicie

Skrzetuscy i Zagłoba spotykają się w Upicie z Wołodyjowskim. Dyskutują o Radziwille. Książę jest kalwinemWyznawca kalwinizmu, jednego z nurtów protestantyzmu, odrzucającego zwierzchnictwo papieża. (nazywają go heretykiemOsoba głosząca poglądy sprzeczne z dogmatami religii panującej, w tym przypadku katolicyzmu.) i człowiekiem niezwykle dumnym, ale wierzą w jego kunszt wojenny. W Kiejdanach dowiadują się, że Szwedzi zajęli Mazowsze, a król uciekł z Warszawy. Radziwiłł przyjmuje ich chłodno. Zagłoba, widząc szwedzkich posłów, prowokuje szlachtę do wznoszenia anty-szwedzkich okrzyków pod oknami księcia. Wołodyjowski dostrzega w tłumie kobiet Oleńkę.

Rozdział XIII – Uczta w Kiejdanach

Kmicic stawia się przed Radziwiłłem. Książę, grając na jego emocjach, każe mu przysiąc na krucyfiks absolutną wierność. Wieczorem odbywa się wielka uczta. Radziwiłł prosi Oleńkę o wybaczenie Kmicicowi. Dziewczyna daje Andrzejowi nadzieję. Po północy książę wznosi toast:

Vivat Carolus Gustavus rex... od dziś dnia łaskawie nam panujący!

Rozdział XIV – Manipulacje księcia

Radziwiłł jest zaskoczony oporem wojska. Wzywa Kmicica i roztacza przed nim fałszywą wizję ratowania ojczyzny. Przekonuje go, że sojusz ze Szwecją to jedyny sposób na ocalenie Rzeczypospolitej, a on sam planuje w przyszłości sięgnąć po polską koronę, by zaprowadzić porządek. Naiwny Kmicic wierzy w te słowa.

Rozdział XV – Bunt chorągwi

Zagłoba, Skrzetuscy i Wołodyjowski siedzą w zamkowych lochach. Żołnierze wiernych im chorągwi próbują odbić dowódców. Są bliscy sukcesu, ale szarżę rozbija oddział Kmicica. Wołodyjowski gorzko żałuje, że nie zabił Andrzeja w pojedynku.

Rozdział XVI – Wyrok na pułkowników

Radziwiłł skazuje zbuntowanych oficerów na śmierć. Kmicic błaga o litość, przypominając, że Wołodyjowski darował mu życie. Książę pozornie ustępuje – decyduje się odesłać więźniów do Birż, w ręce Szwedów. Kmicic zostaje mianowany regimentarzemZastępca hetmana lub dowódca wyznaczony do prowadzenia określonych działań zbrojnych. i otrzymuje rozkaz sprowadzenia do Kiejdan miecznika Billewicza oraz Oleńki.

Rozdział XVII – Fortel Zagłoby

Więźniów eskortują dragoniŻołnierze walczący pieszo, a przemieszczający się konno, rodzaj piechoty zmotoryzowanej tamtych czasów. pod dowództwem Rocha Kowalskiego – siłacza o tępym umyśle. Zagłoba wmawia mu pokrewieństwo. Upija Rocha, kradnie jego mundur, sygnet i rozkazy, po czym ucieka. Z listów dowiaduje się, że Radziwiłł kazał rozstrzelać oficerów w Birżach. Zagłoba wraca z odsieczą chorągwi Wołodyjowskiego. Dragoni przechodzą na ich stronę, a Kowalski trafia do niewoli. Nocą pułkownicy widzą łuny pożarów – to Szwedzi. Postanawiają uderzyć.

Rozdział XVIII – Zwycięstwo i podstęp

Wołodyjowski rozbija szwedzki oddział. Zagłoba wpada na genialny pomysł: każe odesłać ocalałych Szwedów do Birż z informacją, że zaatakowały ich wojska Radziwiłła. Ma to skłócić księcia z nowymi sojusznikami.

Rozdział XIX – Ucieczka na Podlasie

Na Litwie wybucha wojna domowa. Chorągwie komputoweJednostki regularnego wojska opłacanego ze skarbu państwa, podlegające hetmanom. zawiązują konfederacjęZbrojny związek szlachty lub wojska zawiązywany w celu obrony własnych praw lub wymuszenia postulatów. przeciw Radziwiłłowi. Pułkownicy przedzierają się na Podlasie. Otoczeni przez siły księcia, uciekają nocą przez rzekę dzięki sprytowi Wołodyjowskiego. Radziwiłł rusza na układy z królem.

Rozdział XX – Kmicic w pułapce

Kmicic przyjeżdża po Billewicza i Oleńkę. Dziewczyna oświadcza, że pojadą tylko wzięci siłą. Wściekły Andrzej grozi śmiercią miecznikowi. Nagle do dworu wpadają Wołodyjowski, Zagłoba i Skrzetuscy. Kmicic zostaje pojmany. Wołodyjowski każe go rozstrzelać. Egzekucję wstrzymuje Zagłoba, który znajduje przy Kmicicu list od Radziwiłła. Z treści wynika, że książę oszukał Andrzeja w sprawie wyroku na pułkowników. W ramach wdzięczności za wstawiennictwo, oficerowie puszczają Kmicica wolno. Mimo dowodów zdrady, Kmicic nie opuszcza Radziwiłła, co budzi powszechne zdumienie.

Rozdział XXI – Atak astmy

Radziwiłł przybywa do Billewicz i zabiera Oleńkę do Kiejdan. Kmicic wraca sam, opuszczony przez dragonów. Wyrzuca księciu kłamstwo w sprawie wyroku na pułkowników. Wściekły magnat dostaje ataku astmyPrzewlekła choroba dróg oddechowych, dychawica, na którą cierpiał Janusz Radziwiłł.. Po ataku znów manipuluje Kmicicem, tłumacząc swoje łgarstwa wyższą koniecznością.

Rozdział XXII – Uczta i złe wieści

Podczas uczty w Kiejdanach Radziwiłł otrzymuje listy: Szwedzi zajęli Warszawę, a król Jan Kazimierz uciekł. Książę triumfuje, ale szlachta milczy w przerażeniu. Zmusza Billewicza do picia toastów pod groźbą śmierci. Bliską omdlenia Oleńkę wyprowadza Kmicic.

Rozdział XXIII – Misja Kmicica

Dręczony wyrzutami sumienia Kmicic prosi o misję. Radziwiłł wysyła go na Podlasie, do księcia Bogusława Radziwiłła, a następnie do Karola Gustawa. Bogusław ma udawać stronnika polskiego króla, by zwabić i zniszczyć konfederatów. Przed wyjazdem Kmicic wymusza na Januszu obietnicę bezpieczeństwa dla Oleńki.

Rozdział XXIV – Pożegnanie

Kmicic żegna się z Oleńką. Zwalnia ją z obietnicy małżeństwa. Dziewczyna przeprasza za surowe oceny i błaga, by porzucił zdrajców. Andrzej odmawia, całuje ją i odjeżdża.

Rozdział XXV – Prawda o Radziwiłłach

W Pilwiszkach Kmicic spotyka księcia Bogusława. Magnat cynicznie wyjawia mu prawdziwe plany rodu: Rzeczpospolita to sukno z czerwonego stawu, które ciągną Szwedzi, Kozacy i HiperborejczycyPoetyckie, antyczne określenie ludów północy, tutaj odnoszące się do Rosjan (Moskali).. Radziwiłłowie chcą po prostu urwać z niego wystarczająco duży kawałek na własny płaszcz. Zszokowany Kmicic pojmuje, że służył zdrajcom. Podstępem porywa Bogusława.

Rozdział XXVI – Ucieczka Bogusława

Podczas postoju Bogusław zabija strażnika, strzela Kmicicowi prosto w twarz i ucieka.

TOM II

Rozdział I – W chacie smolarza

Soroka wywozi ciężko rannego Kmicica w głąb lasu. Trafiają do chaty smolarzaRzemieślnik zajmujący się wyrobem smoły i węgla drzewnego w leśnych piecach.. Andrzej odzyskuje przytomność i odkrywa, że zgubił listy kompromitujące Radziwiłłów. Bez nich nie ma jak szantażować Janusza, co naraża Oleńkę na gniew księcia. Zrozpaczony Kmicic ślubuje Bogu walkę ze zdrajcami.

Rozdział II – Narodziny Babinicza

Do chaty zbliża się dawna watahaZbrojna, często niezdyscyplinowana grupa ludzi, oddział partyzancki lub zbójecki. Kmicica. Andrzej pisze list do Janusza Radziwiłła, blefując, że wciąż ma kompromitujące dokumenty i opublikuje je, jeśli Oleńce spadnie włos z głowy. Pisze też ostrzeżenie do Wołodyjowskiego. Podpisuje się jako Babinicz.

Rozdział III – Przebranie

Kmicic rusza do króla Jana Kazimierza. Zabiera ze sobą Kiemliczów. Przebierają się za ubogą szlachtę handlującą końmi, by nie wzbudzać podejrzeń.

Rozdział IV – Spotkanie w karczmie

W karczmieZajazd przydrożny oferujący posiłki, trunki i nocleg, częste miejsce spotkań szlachty. Kmicic spotyka Rzędziana. Nagle wpadają laudańscy z Józefem Butrymem, który rozpoznaje Andrzeja. Wybucha walka. Kmicic rani Butryma, ładuje poszkodowanych na wóz Rzędziana i prosi o przekazanie Wołodyjowskiemu, że jest przyjacielem.

Rozdział V – Listy do pułkowników

Rzędzian dociera do Wołodyjowskiego. Przekazuje wieści i kolejny list od Babinicza. Kmicic radzi pułkownikom połączyć siły pod Białymstokiem, by uniknąć rozbicia przez Radziwiłła.

Rozdział VI – Zagłoba regimentarzem

Wojsko zbiera się pod Białymstokiem i wybiera Zagłobę na regimentarza. Stary szlachcic świetnie dba o zaopatrzenie i morale, ale boi się dowodzić w bitwie. Z ulgą oddaje komendę przybyłemu Pawłowi Sapiesze.

Rozdział VII – Plany Bogusława

Bogusław przyjeżdża do Kiejdan. Przywozi bratu list od Kmicica. Janusz zakazuje używania siły wobec Billewiczów. Bogusław postanawia zemścić się na Kmicicu, uwodząc Oleńkę.

Rozdział VIII – Oczernianie Kmicica

Podczas wieczerzy Bogusław oczarowuje towarzystwo. Kłamliwie oskarża Kmicica o to, że zaoferował mu pomoc w porwaniu króla Jana Kazimierza i wydaniu go Szwedom. Oleńka jest zdruzgotana.

Rozdział IX – Szwedzkie porządki

Kmicic jedzie przez zajęty kraj. Widzi, że szlachta godzi się na okupację w zamian za ochronę majątków. Sprzeciw budzą jedynie ataki na wiarę katolicką. Kmicic sprzedaje konie szwedzkiemu patrolowi, biorąc w zamian kwit, który służy mu jako przepustka.

Rozdział X – Proroctwo w Sochaczewie

W Warszawie Kmicic widzi potęgę Szwedów. Pod Sochaczewem ratuje starostę przed maruderami. Córka starosty, również Oleńka, czyta proroctwo o upadku kraju. Prosi Kmicica o mszę na Jasnej Górze za nawrócenie jej narzeczonego, Andrzeja. Kmicic traktuje zbieżność imion jako dobrą wróżbę.

Rozdział XI – Podsłuchana rozmowa

W gospodzie Kmicic podsłuchuje rozmowę barona Lisoli z czeskim intendentemUrzędnik wojskowy zajmujący się sprawami gospodarczymi i zaopatrzeniem armii. Weyhardem Wrzeszczowiczem. Szwedzi planują napaść na klasztor w Częstochowie i zrabować skarbiec.

Rozdział XII – Ostrzeżenie Jasnej Góry

Kmicic dociera na Jasną Górę. Ostrzega przeoraPrzełożony klasztoru w niektórych zakonach, na Jasnej Górze funkcję tę pełnił o. Augustyn Kordecki., księdza Kordeckiego. Początkowo nikt mu nie wierzy, ufając szwedzkim gwarancjom. Dopiero gdy Kmicic rzuca na stół drogocenne kamienie, udowadniając brak interesowności, mnisiZakonnicy żyjący we wspólnocie według określonej reguły, tutaj ojcowie paulini. zaczynają przygotowania. Andrzej spowiada się z całego życia.

Rozdział XIII – Początek oblężenia

Wrzeszczowicz żąda poddania klasztoru. Ojcowie odmawiają. 8 listopada rozpoczyna się atak, który załoga Jasnej Góry skutecznie odpiera.

Rozdział XIV – Atak Millera

Generał Miller rozpoczyna właściwe oblężenieOtoczenie twierdzy lub miasta przez wojsko w celu jej zdobycia, odcięcia od zaopatrzenia i zmuszenia do kapitulacji.. Klasztorne działa, obsługiwane m.in. przez celnie strzelającego Babinicza, zadają Szwedom ciężkie straty. Z murów płynie śpiew Bogarodzicy.

Rozdział XV – Nocna wycieczka

Szwedzkie granatyWczesne pociski artyleryjskie wypełnione materiałem wybuchowym, wyrzucane z moździerzy. nie wyrządzają klasztorowi szkód. Wśród oblegających szerzy się zabobonny strach – wydaje im się, że klasztor unosi się we mgle. Babinicz organizuje nocną wycieczkęW terminologii wojskowej: niespodziewany, zbrojny atak obrońców twierdzy na pozycje oblegających., siejąc spustoszenie w obozie wroga.

Rozdział XVI – Pertraktacje i Kuklinowski

Szwedzi przysyłają posłów. Przekonują, że król Jan Kazimierz abdykowałDobrowolne zrzeczenie się władzy przez monarchę. Jan Kazimierz uciekł na Śląsk, ale nie zrzekł się korony.. Kordecki demaskuje kłamstwa. Miller łamie prawo nietykalności posłów i aresztuje dwóch zakonników. Kmicic przerywa zawieszenie broni celnym strzałem, zmuszając Szwedów do odesłania mnichów. Do twierdzy przybywa polski zdrajca, Kuklinowski. Kmicic wyciąga od niego informacje o ogólnonarodowym buncie przeciw Szwedom, po czym wyrzuca go za drzwi.

Rozdział XVII – Wysadzenie kolubryny

Miller sprowadza potężne działo oblężnicze, które kruszy mury. Sytuacja staje się krytyczna. Nocą Babinicz wykrada się z klasztoru, podkłada ładunek wybuchowy i wysadza działo w powietrze. Siła eksplozji ogłusza go.

Rozdział XVIII – Zemsta na Kuklinowskim

Szwedzi znajdują nieprzytomnego Kmicica. Miller oddaje go w ręce Kuklinowskiego. Zdrajca wiesza Andrzeja na belce w stodole i przypala mu bok ogniem. Z opresji ratują go Kiemlicze. Kmicic mści się, przypalając Kuklinowskiego w ten sam sposób, po czym zostawia go żywego jako przestrogę.

Rozdział XIX – Odwrót Szwedów

Miller rozsiewa plotki o podkopach pod klasztorem. Kordecki uspokaja obrońców. W Boże Narodzenie zrezygnowani Szwedzi zwijają oblężenie.

Rozdział XX – Droga na Śląsk

Kmicic z Kiemliczami rusza na Śląsk. Cały kraj, zachęcony manifestem Jana Kazimierza, chwyta za broń.

Rozdział XXI – Spotkanie z królem

Babinicz staje przed Janem Kazimierzem. Opowiada o cudzie Jasnej Góry. Dowiaduje się, że Bogusław oskarżył Kmicica o planowanie królobójstwa. Wzburzony Babinicz demaskuje kłamstwa Radziwiłła.

Rozdział XXII – Powrót monarchy

Król decyduje się na powrót. Babinicz radzi wysłać przodem zbrojny oddział jako zmyłkę. Tyzenhauz podejrzewa Babinicza o zdradę, ale król mu ufa.

Rozdział XXIII – Dowód lojalności

W drodze przez góry Babinicz łapie szwedzkiego jeńca, udowadniając swoją lojalność wobec króla i zyskując szacunek Tyzenhauza.

Rozdział XXIV – Obrona w wąwozie

W górskim wąwozie królewski orszak wpada w zasadzkę 300 Szwedów. Babinicz z Kiemliczami rzuca się na wroga, kupując czas do nadejścia górali. Ciężko ranny, w ostatnim tchnieniu wyznaje królowi: jestem Andrzej Kmicic.

Rozdział XXV – Gościna u Lubomirskiego

Król dociera do zamku w Lubowli, gdzie podejmuje go pyszny marszałek Jerzy Lubomirski.

Rozdział XXVI – Królewskie przebaczenie

Jan Kazimierz odwiedza rannego Kmicica. Andrzej opowiada mu całą swoją historię. Wzruszony władca wybacza mu wszystkie winy.

Rozdział XXVII – Konfederacja tyszowiecka

Król jedzie do Lwowa. Powstaje konfederacja tyszowiecka, jednocząca naród do walki ze Szwedami.

Rozdział XXVIII – Oblężenie Tykocina

Wojska Sapiehy oblegają Janusza Radziwiłła w Tykocinie. Wołodyjowski ma nadzieję odnaleźć tam Oleńkę.

Rozdział XXIX – Śmierć zdrajcy

Janusz Radziwiłł umiera w oblężonym zamku, dręczony wyrzutami sumienia i wizjami ofiar. Szwedzi wysadzają się w powietrze. Okazuje się, że Oleńki tam nie ma – Bogusław wywiózł ją do Taurogów.

Rozdział XXX – Śluby lwowskie

We Lwowie Jan Kazimierz składa uroczyste śluby, ogłaszając Matkę Boską Królową Polski.

Rozdział XXXI – Prawda o Kmicicu

Wołodyjowski przybywa do Lwowa. Król opowiada mu o bohaterstwie Babinicza-Kmicica, całkowicie zmieniając opinię małego rycerza o dawnym wrogu.

Rozdział XXXII – Dowódca Tatarów

Kmicic dowiaduje się od Charłampa o losie Oleńki w Taurogach. Płonie żądzą zemsty na Bogusławie. Prosi króla o dowództwo nad dzikim oddziałem Tatarów.

Rozdział XXXIII – Żelazna ręka

Kmicic przejmuje komendę nad ordąObóz wojskowy lub armia tatarska, słynąca z szybkości i okrucieństwa.. Akbah-Ułan próbuje go zlekceważyć, ale brutalność i stanowczość Kmicica szybko wymuszają bezwzględne posłuszeństwo. Wysyła Sorokę do Taurogów, by pilnował Oleńki, a sam rusza na pomoc Sapiesze.

Rozdział XXXIV – Zamość i Anusia

W Zamościu Jan Zamoyski prosi Kmicica o eskortowanie Anusi Borzobohatej-Krasieńskiej do Sapiehy. Dziewczyna rozkochuje w sobie wszystkich żołnierzy, co irytuje gospodarza.

Rozdział XXXV – Podstęp Zamoyskiego

Zamoyski próbuje podstępem zatrzymać Anusię dla siebie. Kmicic przejrzewa intrygę, używa Tatarów do zastraszenia eskorty i bezpiecznie wywozi pannę.

Rozdział XXXVI – Uczta u Sapiehy

Babinicz dociera do Sapiehy i wyjawia mu swoje prawdziwe nazwisko. Przekazuje królewskie listy. Sapieha publicznie chwali Kmicica, oczyszczając go z zarzutów o próbę królobójstwa.

Rozdział XXXVII – Podjazdy Babinicza

Bogusław rozbija wojska polskie pod Janowem i porywa konwój z Anusią. Kmicic z Tatarami wyprzedza armię Bogusława, niszczy drogi, wycina podjazdy i sieje chaos w szeregach wroga.

Rozdział XXXVIII – Soroka w niewoli

Wojska spotykają się pod Sokółką. Kmicic dowiaduje się, że Soroka wpadł w ręce Bogusława. Zabezpieczony glejtem, jedzie do obozu wroga negocjować.

Rozdział XXXIX – Ucieczka z Janowa

Bogusław, chory na febręPrzestarzała nazwa malarii lub innej choroby zakaźnej objawiającej się wysoką gorączką i dreszczami., zmusza Kmicica do padnięcia na kolana, po czym łamie słowo i każe go zabić. Kmicic uwalnia się, przekonuje żołnierzy Bogusława do zdrady i ratuje Sorokę z palaZaostrzony drewniany słup służący do wykonywania okrutnej kary śmierci, na który nabijano skazańca..

Rozdział XL – Bitwa i wybór

Kmicic atakuje Bogusława od tyłu. Wygrywa starcie, ale książę ucieka. Andrzej rezygnuje z pościgu i ratowania Oleńki, wybierając obowiązek wobec ojczyzny – rusza na pomoc Czarnieckiemu.

TOM III

Rozdział I – Ofensywa Karola Gustawa

Karol Gustaw rusza w głąb kraju, chcąc ocalić Prusy Królewskie. Czarniecki przygotowuje się do decydującego uderzenia.

Rozdział II – Lauda w Zamościu

Chorągiew laudańska (z Wołodyjowskim, Skrzetuskimi i Zagłobą) trafia do Zamościa na odpoczynek. Zagłoba zaprzyjaźnia się z Zamoyskim.

Rozdział III – Niderlandy za Zamość

Szwedzi oblegają Zamość. Karol Gustaw próbuje przekupić Zamoyskiego województwem lubelskim. Za radą Zagłoby, ordynat kpiąco oferuje królowi Niderlandy. Szwedzi odstępują od twierdzy.

Rozdział IV – Pojedynek Kanneberga

Szwedzki podjazd wpada w pułapkę. Wołodyjowski pokonuje w pojedynku słynnego pułkownika Kanneberga.

Rozdział V – Dyplomacja Zagłoby

Czarniecki wysyła Zagłobę do pysznego marszałka Lubomirskiego. Stary szlachcic tak sprytnie schlebia magnatowi, że ten dobrowolnie oddaje się pod komendę Czarnieckiego.

Rozdział VI – Zasadzka w Rudniku

PacholikMłody sługa, chłopiec na posyłki, często pomagający w wojsku lub na dworze. z Rudnika donosi, że Karol Gustaw nocuje na plebanii. Polacy atakują. Roch Kowalski jest o krok od zabicia szwedzkiego króla. Pacholik zdobywa szwedzki sztandarChorągiew będąca znakiem oddziału wojskowego, jej utrata przynosiła hańbę. i obietnicę nobilitacji.

Rozdział VII – Wybuch w Sandomierzu

Polacy zajmują Sandomierz. Wycofujący się Szwedzi wysadzają zamek, zabijając plądrujących go chłopów. Do obozu przybywa Kmicic. Pijany Roch Kowalski samotnie wjeżdża do szwedzkiego obozu.

Rozdział VIII – Uwolnienie Rocha

Zagłoba, Kmicic i Wołodyjowski jadą do Karola Gustawa negocjować uwolnienie Rocha. Kowalski bezczelnie oświadcza królowi, że nadal będzie polował na jego życie.

Rozdział IX – Bitwa pod Warką

Czarniecki rusza przeciwko wojskom margrafaTytuł arystokratyczny w Niemczech, odpowiednik markiza, dowódca wojsk posiłkowych. badeńskiego. Dochodzi do wielkiego zwycięstwa Polaków nad Pilicą.

Rozdział X – Ucieczka Szwedów

Szwedzi wymykają się nieudolnemu Sapiesze. Karol Gustaw łączy się z elektorem pruskim. Wołodyjowski wraca pod komendę Sapiehy.

Rozdział XI – Wieści od Ketlinga

Sapieha oblega Warszawę. Podczas szwedzkiej wycieczki Kmicic bierze do niewoli oficera Ketlinga. Dowiaduje się od niego, że Oleńka jest bezpieczna w Taurogach.

Rozdział XII – Szturm Warszawy

Król przybywa pod Warszawę. Kmicic wykazuje się niezwykłym męstwem, zdobywając szwedzki szaniecPolowa budowla obronna wzniesiona z ziemi, służąca do osłony dział i piechoty..

Rozdział XIII – Prawda o Taurogach

Zamoyski przywozi ciężkie działa. Ketling wyznaje Kmicicowi, że Bogusław oświadczył się Oleńce, a po odmowie próbował ją zniewolić. W Taurogach jest też Anusia, która z pomocą zakochanego Sakowicza planuje ucieczkę.

Rozdział XIV – Małpi król

1 lipca następuje generalny szturm. Zagłoba dowodzi czeladzią i przyczynia się do zdobycia pałacu Kazanowskich. Wdaje się tam w komiczną walkę z małpami. Szwedzi kapitulują. Zagłoba prowokuje bunt przeciwko łagodnym warunkom amnestiiCałkowite lub częściowe darowanie kar, w tym przypadku gwarancja bezpiecznego wyjścia dla Szwedów., co irytuje króla. Kmicic rusza na Litwę.

Rozdział XV – Intrygi w Taurogach

W Taurogach Bogusław próbuje zdobyć Oleńkę dworskimi manierami i turniejami. Dziewczyna dowiaduje się od Ketlinga o zdradzie księcia i planuje ucieczkę.

Rozdział XVI – Oświadczyny

Miecznik Billewicz próbuje uciec pod pretekstem wykopania pieniędzy. Bogusław krzyżuje te plany. Za radą Sakowicza postanawia wziąć fałszywy ślub z Oleńką.

Rozdział XVII – Atak paroksyzmu

Miecznik zgadza się na ślub, ale Oleńka stanowczo odmawia. Wściekły Bogusław bije Billewicza i próbuje wziąć pannę siłą. Powstrzymuje go nagły atak paroksyzmuNagły, gwałtowny atak choroby (tutaj febry) lub silnych emocji..

Rozdział XVIII – Wyjazd Bogusława

Osłabiony książę wyrusza na Podlasie, rezygnując z Oleńki, ale zatrzymując Billewiczów jako zakładników.

Rozdział XIX – Honor Ketlinga

Oleńka błaga Ketlinga o pomoc w ucieczce. Oficer odmawia, związany żołnierską przysięgą i honorem.

Rozdział XX – Przyjaźń panien

Do Taurogów trafia Anusia Borzobohata. Zaprzyjaźnia się z Oleńką. Docierają do nich wieści o sukcesach tajemniczego Babinicza.

Rozdział XXI – Powrót pokonanego

Bogusław wraca pobity. Ketling daje Oleńce broń do samoobrony. Książę wyjeżdża do Prus, zostawiając dowództwo Sakowiczowi.

Rozdział XXII – Ucieczka Billewicza

Anusia owija sobie Sakowicza wokół palca. Miecznik Billewicz ucieka, by walczyć ze Szwedami. Dziewczęta planują własną ucieczkę.

Rozdział XXIII – Kmicic w Prusach

Kmicic pustoszy Prusy Książęce. Spotyka się z Zagłobą i Wołodyjowskim.

Rozdział XXIV – Śmierć Rocha

Wołodyjowski przynosi smutne wieści: w przegranej bitwie pod Warszawą zginął Roch Kowalski, zabity przez Bogusława Radziwiłła.

Rozdział XXV – Bitwa pod Prostkami

Wojska polskie rozbijają Szwedów pod Prostkami. Dochodzi do epickiego starcia Kmicica z Bogusławem. Andrzej wygrywa, ale oszczędza księcia, gdy ten grozi, że jego śmierć oznacza śmierć Oleńki. Oddaje go w niewolę, co rozwściecza Wołodyjowskiego.

Rozdział XXVI – Powrót do Laudy

Oleńka i Anusia uciekają z Taurogów. Docierają do zniszczonej Laudy i zatrzymują się w Lubiczu. Otaczają ich Szwedzi. Posłańcy z prośbą o pomoc wpadają w ręce wroga.

Rozdział XXVII – Odsiecz Babinicza

Sakowicz podszywa się pod Babinicza i zwabia szlachtę do Wołmontowicz. W ostatniej chwili prawdziwy Babinicz uderza na Szwedów, ratując oblężonych. Nie spotyka się jednak z Oleńką – natychmiast rusza w dalszy pościg.

Rozdział XXVIII – Obowiązek wzywa

Kmicic gromi kolejne oddziały. Dostaje rozkaz marszu na Brześć przeciwko nowym najeźdźcom. Zmieniony wewnętrznie, stawia ojczyznę ponad prywatę i rusza do walki.

Rozdział XXIX – Ranny bohater

Jesień 1657. Billewiczowie odbudowują Wodokty na wianoMajątek wnoszony przez kobietę do małżeństwa lub, jak w tym przypadku, przeznaczony na wstąpienie do klasztoru. klasztorne dla Oleńki. Do Lubicza przywożą ciężko rannego Kmicica. Oleńka modli się za niego, ale wciąż nie potrafi mu wybaczyć.

Rozdział XXX – Rehabilitacja i zaręczyny

Kmicic powoli zdrowieje. W kościele w Upicie spotyka Oleńkę. Nagle odczytany zostaje królewski list, który w pełni rehabilitujePrzywrócenie dobrego imienia i czci, zmazanie dawnych win poprzez bohaterskie czyny. Andrzeja, opisując jego zasługi pod Jasną Górą i uratowanie monarchy. Lauda wybacza mu wszystko. Zrozpaczona swoimi dawnymi osądami Oleńka pada mu do nóg. Następują huczne zaręczyny Kmicica z Oleńką oraz Wołodyjowskiego z Anusią. W nagrodę Kmicic otrzymuje starostwoMajątek ziemski nadawany przez króla w dożywocie za szczególne zasługi dla państwa. upickie.