„Potop” – główna problematyka
Powieść Henryka Sienkiewicza łączy epicką panoramę siedemnastowiecznej Rzeczypospolitej z dynamicznym wątkiem romansowym. Główną osią fabuły jest proces moralnego odrodzenia polskiego społeczeństwa w obliczu szwedzkiego najazdu. Na tym historycznym tle rozgrywa się osobisty dramat i przemiana Andrzeja Kmicica, który walczy o odzyskanie honoru oraz miłości Oleńki Billewiczówny.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Sienkiewicz mistrzowsko splata wielką historię z losami jednostek. Pisarz tworzył swoją powieść ku pokrzepieniu sercGłówny cel pisarstwa Sienkiewicza: budzenie nadziei i patriotyzmu u Polaków żyjących pod zaborami.. Chciał zaszczepić w czytelnikach wiarę w zwycięstwo, pokazując czasy, gdy Rzeczpospolita podniosła się z upadku. Wymagało to pewnego wyidealizowania obrońców ojczyzny. Juliusz Kijas, badacz literatury, nazwał autora nieoficjalnym nauczycielem dziejów ojczystych.
Problematyka narodowowyzwoleńcza wykracza poza same opisy bitew ze szwedzkim najeźdźcą. Sienkiewicz kreśli szeroką panoramę społeczeństwa XVII wieku. Pokazuje magnaterięNajwyższa, najbogatsza warstwa szlachty, często prowadząca własną politykę niezależną od króla., szlachtę, mieszczan i chłopów. Obraz wojska polskiego jest zróżnicowany wewnętrznie. Pisarz zestawia przykłady bezgranicznego patriotyzmu z jawną zdradą, wynikającą z prywaty. Kluczowe momenty, takie jak zdrada rodu Radziwiłłów czy heroiczna obrona Jasnej GóryOblężenie klasztoru paulinów w 1655 roku, które w powieści urasta do rangi punktu zwrotnego w wojnie., nadają utworowi głęboki wymiar polityczny i etyczny.
Tytułowy „potop” to nie tylko określenie militarnego zalewu ziem polskich przez wojska szwedzkie w 1655 roku. Sienkiewicz nadaje temu słowu znaczenie symboliczne – to potop moralny, fala zdrady, prywaty i upadku wartości, która zalała umysły polskiej szlachty, zanim ta zdołała się opamiętać i zjednoczyć wokół króla Jana Kazimierza.
Wątek romansowo-przygodowy
Osobiste losy bohaterów stanowią ramę dla historycznego dramatu. Wątek miłosny opiera się na relacji Andrzeja Kmicica, chorążego orszańskiego, oraz Oleńki Billewiczówny, dziedziczki Wodoktów. Sytuację komplikuje klasyczny trójkąt miłosny, w który ingeruje cyniczny i niegodziwy książę Bogusław RadziwiłłHistoryczna postać, magnat i zdrajca, w powieści wykreowany na głównego antagonistę Kmicica w walce o Oleńkę.. Ciągłe rozstania, konflikty i powroty napędzają akcję.
Punktem wyjścia jest utrata ukochanej. Kmicic dopuszcza się gwałtów i samowoli, których Oleńka nie potrafi zaakceptować. Dziewczyna, choć darzy go uczuciem, odprawia awanturnika. Od tego momentu rycerz rozpoczyna długą drogę do odkupienia win. Początkowo działa starymi, brutalnymi metodami – porywa Oleńkę. Przełom następuje po pojedynku z Michałem Wołodyjowskim. Mały Rycerz darowuje mu życie i wskazuje drogę służby ojczyźnie. Kmicic uczy się stawiać dobro publiczne ponad prywatne ambicje.
Zanim bohater odzyska dobre imię, popełnia tragiczny błąd. Składa przysięgę wierności Januszowi Radziwiłłowi, stając po stronie zdrajców. Odkrycie prawdziwych intencji magnata zmusza Kmicica do zmiany tożsamości. Jako BabiniczPrzybrane nazwisko Kmicica, pochodzące od nazwy miasteczka Babinicze, leżącego w jego dobrach. dokonuje brawurowych czynów, broni klasztoru jasnogórskiego i ratuje życie króla. Związek porywczego żołnierza i niezłomnej w swych zasadach kobiety kończy się szczęśliwie dopiero wtedy, gdy Kmicic w pełni zmywa z siebie hańbę.
Siła oddziaływania Trylogii
Sposób, w jaki Sienkiewicz połączył patriotyczny patos z awanturniczą przygodą, zapewnił powieści ogromną popularność. Maria Dąbrowska w zbiorze Uśmiech dzieciństwa doskonale oddała emocje, jakie lektura budziła w młodych czytelnikach na przełomie wieków. Wspominała dni, gdy jako mała dziewczynka zachłysnęła się opowieścią o walce ze Szwedami:
„Właśnie wtedy czytałam Trylogię. A wkrótce przepełniła ona i przerosła cały dom, tak że się zdawało, iż (…) zamknęliśmy go wraz z nami, matką, ojcem i ogrodem w czarnym tomie, z wytłoczoną na wierzchu sylwetką Sienkiewicza – z czarnymi, drobnymi literami na cienkich stronach. Nie rozumieliśmy wielu rzeczy (…) ale czytałam i opowiadałam braciom i siostrom, którzy ledwo że czytać umieli. Czytałam zresztą głośno wszędzie i każdemu, sama i nie sama, matce o ojcu, służącym w kuchni (…) Odbył się na nasze dzikie dzieciństwo najazd Polski z całą jej świetną brawurą, z męstwem, z hulaszczym junactwem (…) Otworzyły się przed nami zdradzieckie splendory pałacu Radziwiłłów, Kmicic odebrał sen naszym oczom, wielbiliśmy Wołodyjowskiego, płacząc gorzkimi łzami nad jego śmiercią, a że nie może spełnić nic większego niż Skrzetuski – to jedno nas trapiło (…)”.