Style w „Potopie”
Język „Potopu” to mistrzowskie połączenie współczesnej polszczyzny z elementami mowy siedemnastowiecznej szlachty. Henryk Sienkiewicz oparł swój warsztat na wnikliwej analizie pamiętników, kronik i dokumentów historycznych. Pisarz zastosował w powieści różnorodne techniki, od archaizacji dialogów po rozbudowane porównania homeryckie, tworząc unikalny i plastyczny świat przedstawiony.
Autor: Karolina Marlęga
Czas czytania: 4 min
Fundamenty języka powieści
Stefan Żeromski trafnie podsumował językowy fenomen twórczości Sienkiewicza:
„Henryk Sienkiewicz posiadał od natury niezwykły dar słowa. (...) Czytając utwór Sienkiewicza jakiejkolwiek natury nie doznajemy przykrości i nieznośnych zahaczeń o skazy, zadry i szczerby – ani jednego tam fałszu dla oka, ani jednego dla ucha. (...) Kto przeżył ten wpływ w młodości, ten musi stwierdzić, iż na tle ówczesnego pisarstwa było to słowo nowe, inne, własne, wydobyte z pospolitego języka, z mowy codziennej szlachty, mieszczan i chłopów”.
Ostateczny kształt stylistyczny dzieła nie był jednak wyłącznie kwestią talentu. Pisarz przygotowywał się do pracy nad całą Trylogią, pochłaniając setki materiałów źródłowych. Czytał opracowania historyczne, takie jak „Historia wyzwolenia Polski za panowania Jana Kazimierza” Antoniego Walewskiego. Studiował kronikiZapis wydarzeń historycznych w układzie chronologicznym, często łączący fakty z literacką fikcją., listy i pamiętniki z epoki.
Sienkiewicz czerpał nie tylko z polskich źródeł historycznych. Konstruując dynamiczną fabułę, inspirował się francuską powieścią płaszcza i szpadyOdmiana powieści historycznej pełna pojedynków, intryg i dynamicznej akcji, spopularyzowana przez A. Dumasa.. Echa twórczości Aleksandra Dumasa („Trzej muszkieterowie”, „Hrabia Monte Christo”, „Królowa Margot”) widać w tempie akcji i brawurowych przygodach bohaterów.
Ogromny wpływ na język powieści miały teksty Augustyna Kordeckiego („Nowa Gigantomachia”) oraz Wespazjana Kochowskiego („Klimaktery”). Najwięcej barwnych sformułowań autor zaczerpnął jednak z pamiętników Jana Chryzostoma PaskaNajsłynniejszy polski pamiętnik barokowy, będący kopalnią wiedzy o sarmackich obyczajach i języku., które stały się głównym wzorcem dla mowy sarmackiej.
Wielogłosowość i techniki stylizacyjne
Sienkiewicz nie pisał czystą polszczyzną XVII wieku, ponieważ taki tekst byłby dla ówczesnego czytelnika niezrozumiały. Zamiast tego stworzył własny, unikalny język, wykorzystując kilka głównych typów stylizacji.
Archaizacja w dialogach
Narrator powieści posługuje się językiem literackim z końca XIX wieku, ale postacie mówią stylizowaną, staropolską polszczyzną. Ten zabieg ożywia świat przedstawiony. Mistrzowskim przykładem archaizacjiCelowe wprowadzenie do tekstu dawnych form językowych, aby oddać koloryt minionej epoki. jest język Jana Onufrego Zagłoby. Gruby szlachcic, wzorowany na barokowym gawędziarzu Pasku, sypie anegdotami i charakterystycznymi powiedzonkami:
- „Niech zginę ja i pchły moje!”
- „Zdechł pies.”
- „Mów mi wuju.”
- „Zawszem mówił, że gorzałka jeno tęgiej głowie służy.”
- „Już żelazny hełm na głowie nosi i słusznie, bo kapusta z sagana najlepsza.”
- „Jak mawiali starożytni: kiedy w brzuchu pusto, w głowie groch z kapustą.”
- „Już tak widać jest, że kto się o Radziwiłła otrze, ten sobie wytarty kubrak zaraz ozłoci. Łatwiej tu, widzę, o promocję niż u nas o kwartę gniłek. Wsadzisz rękę w wodę z zamkniętymi oczami i już szczupaka dzierżysz.”
Stylizacja homerycka i eposowa
Opisy wielkich bitew i starć zbrojnych wymagają odpowiedniego patosu. Sienkiewicz sięga tu po wzorce antyczne, wprowadzając porównania homeryckieBardzo rozbudowane porównanie, którego drugi człon stanowi samodzielny, plastyczny obraz., przerysowania i antytezy. Doskonale widać to w opisie bitwy pod Prostkami:
„Linia wygięła się w jednej chwili w półksiężyc, bo gdy środek rajtarii ustąpił, zepchnięty pierwszym natarciem, skrzydła, na które mniejszy impet przyszedł, stały ciągle na miejscu. Lecz i w środku pancerni żołnierze nie pozwolili się rozerwać i rozpoczęła się rzeźba straszliwa. Z jednej strony lud olbrzymi, przybrany w blachy, opierał się całą potęgą ciężaru koni, z drugiej szara ćma tatarska parła go siłą nabytego rozpędu (...). Jak gdy ćma drwali rzuci się na las sosen gonnych, słychać tylko huk siekier i raz wraz wyniosłe drzewo jakieś spada w dół z trzaskiem straszliwym, tak co chwila któryś z rajtarów pochylał błyszczącą głowę i zwalał się pod konia”.
Taki sposób obrazowania nadaje powieści cechy eposuGłówny gatunek epiki, charakteryzujący się podniosłym stylem, wszechwiedzącym narratorem i ukazywaniem losów narodu na tle przełomowych wydarzeń.. Walki nabierają wymiaru heroicznego, a zwykli żołnierze przypominają mitycznych herosów.
Stylizacja biblijna i romantyczna
W momentach najwyższego napięcia moralnego i religijnego język powieści nabiera cech biblijnych. Sienkiewicz naśladuje retorykę siedemnastowiecznych kazań, wprowadzając wzniosłe słownictwo i specyficzną składnię. Równocześnie w warstwie ideowej pisarz czerpie z tradycji romantycznej, nawiązując do twórczości Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego. Przemiana wewnętrzna bohatera i jego poświęcenie dla ojczyzny to klasyczne motywy romantyczne, ubrane w sarmacki kostium.