Szczegółowy plan wydarzeń

Początki w Wodoktach i upadek Kmicica

Zgodnie z testamentemAkt woli na wypadek śmierci; tu dokument Herakliusza Billewicza decydujący o losach majątków i Oleńki. Herakliusza Billewicza, Wodokty i Mitruny trafiają w ręce jego wnuczki, Aleksandry Billewiczówny. Majątek w Lubiczu dziedziczy Andrzej Kmicic. Wola zmarłego zakłada, że Oleńka ma wyjść za Kmicica lub wstąpić do zakonu. W styczniu 1655 roku Andrzej niespodziewanie zjawia się w Wodoktach. Pierwsze spotkanie narzeczonych wypada obiecująco, jednak sytuacja szybko się psuje.

Kmicic udaje się do odziedziczonego Lubicza, gdzie czeka na niego kompania rzezimieszków. Rozpoczyna się pijatyka, strzelanie do rodowych portretów Billewiczów i uganianie się za dworskimi dziewczętami, co budzi przerażenie czeladziSłużba dworska lub folwarczna pracująca w majątku ziemskim.. Młody chorąży próbuje ukryć swoje wybryki przed Oleńką. Organizuje kuligTradycyjna polska zabawa zimowa polegająca na jeździe zaprzęgami konnymi połączona z biesiadowaniem. do Mitrunów, podczas którego wyznaje dziewczynie miłość. Sielankę przerywa Soroka z wieścią o płonącej Upicie. Kmicic rusza na miejsce, odsyłając swoich ludzi do Lubicza.

Do Wodoktów przybywają Pakosz Gasztowt oraz Kasjan i Józwa Butrymowie. Ostrzegają Oleńkę przed przestępczą przeszłością towarzyszy Kmicica, co potwierdza włodarz Znikis. W tym czasie kompani Andrzeja, po odmowie wydania im prochu przez oburzoną Oleńkę, jadą do Upity. W karczmie wdają się w krwawą walkę z Butrymami i giną. Po powrocie Kmicic przyznaje się narzeczonej do wychłostania burmistrza Upity. Oleńka stawia ultimatum: albo ona, albo kompani. Dochodzi do kłótni, a następnie chwilowego pojednania.

Gdy Andrzej odnajduje w Lubiczu ciała swoich druhów, wpada w szał. Dokonuje krwawego najazdu na Wołmontowicze, rodzinną wieś zabójców. Pokonany, ucieka przed pościgiem szlachty laudańskiejDrobna szlachta zaściankowa zamieszkująca okolice rzeki Laudy na Litwie, wierna rodowi Billewiczów. do Wodoktów. Oleńka ukrywa go, ale natychmiast po tym wypędza. Dziewczyna radzi Laudańskim, by zamiast krwawej zemsty oddali sprawę pod sąd. Kmicic przysyła list z prośbą o wybaczenie, lecz Oleńka odpowiada, że przebaczy mu dopiero wtedy, gdy zrobią to jego ofiary.

Zdrada w Kiejdanach i konflikt z Wołodyjowskim

Sytuacja w kraju drastycznie się pogarsza. Narasta konflikt między rodami Sapiehów i Radziwiłłów, a w skarbcu brakuje pieniędzy na obronę. Zdesperowany Kmicic porywa Oleńkę do Lubicza. Na ratunek rusza Michał Wołodyjowski, leczący rany w Pacunelach. Mały Rycerz rozbija Kozaków Kmicica, a w bezpośrednim pojedynku ciężko rani Andrzeja, darowując mu jednak życie. Oleńka jest wdzięczna wybawcy, ale odrzuca jego oświadczyny.

Wołodyjowski odkrywa, że żołnierze Kmicica to wojska krajowe, co oczyszcza Andrzeja z zarzutu zdrady państwowej. Wkrótce nadchodzą listy od wojewody wileńskiego, księcia Janusza Radziwiłła, wzywające do zaciągu. Wołodyjowski odwiedza rannego Kmicica, wręcza mu list od księcia i stawia za wzór Jana Skrzetuskiego jako drogę do zmazania win.

Tymczasem Szwedzi uderzają na Wielkopolskę. Szlachta ociąga się z pospolitym ruszeniemMobilizacja zbrojna całej szlachty w państwie w obliczu zagrożenia wojennego.. Wojewoda poznański Krzysztof Opaliński buntuje się przeciwko królowi. 21 lipca 1655 roku wojska Wittenberga przekraczają granicę, a wkrótce dochodzi do haniebnej ugody – Wielkopolska poddaje się Karolowi Gustawowi. Stanisław Skrzetuski przynosi te hiobowe wieści do Burzca. Mężczyźni, wraz z Janem Skrzetuskim i Zagłobą, ruszają na pomoc Radziwiłłowi, odprowadzając wcześniej Helenę do Puszczy Białowieskiej.

W Upicie spotykają Wołodyjowskiego i wspólnie jadą do Kiejdan. Docierają tam wieści o ucieczce Jana Kazimierza z Warszawy. Podczas wielkiej uczty Janusz Radziwiłł ogłasza podpisanie układu ze Szwedami. Pułkownicy rzucają buławyOzdobna pałka będąca symbolem władzy wojskowej, noszona przez hetmanów i wyższych dowódców. pod nogi księcia. Kmicic, który wcześniej złożył Radziwiłłowi przysięgę wierności na krucyfiks, nie może wypowiedzieć posłuszeństwa. Zszokowana Oleńka nazywa go zdrajcą.

Ucieczka pułkowników i przebudzenie Kmicica

Radziwiłł przekonuje Kmicica, że zdrada to jedyny sposób na ratunek ojczyzny. Zbuntowani pułkownicy (Skrzetuscy, Wołodyjowski, Zagłoba, Mirski, Stankiewicz, Oskierka) trafiają do lochów. Kmicic wstawia się za nimi, ratując ich przed egzekucją. Książę wysyła ich pod strażą Rocha Kowalskiego i dragonówFormacja wojskowa walcząca pieszo, ale przemieszczająca się konno, popularna w XVII wieku. do Szwedów w Birżach. W drodze Zagłoba upija Kowalskiego, kradnie jego ubranie i ucieka, by sprowadzić chorągiew Wołodyjowskiego. Pułkownicy zostają odbici, a dragoni przechodzą na ich stronę.

Na Podlasiu zawiązuje się konfederacjaZwiązek zbrojny szlachty lub wojska zawiązywany w celu obrony własnych praw lub wymuszenia postulatów politycznych. przeciwko Radziwiłłowi. Kmicic jedzie do Billewicz, by zabrać Oleńkę i miecznikaUrzędnik ziemski; w powieści Tomasz Billewicz, stryj Oleńki, pełniący funkcję miecznika rosieńskiego. do Kiejdan. Niespodziewanie zjawiają się tam oswobodzeni pułkownicy. Chcą rozstrzelać Andrzeja, ale Zagłoba znajduje przy nim listy dowodzące, że to on uratował im życie w Kiejdanach. Kmicic dowiaduje się, że Radziwiłł go oszukał – w listach wiezionych przez Kowalskiego był wyrok śmierci na oficerów.

Radziwiłł osobiście zabiera Oleńkę i miecznika do Kiejdan. Podczas uczty docierają wieści o zajęciu Warszawy przez Szwedów. Kmicic zostaje wysłany z listami do księcia Bogusława, Harasimowicza, Lubomirskiego i Karola Gustawa. W drodze przypadkowo spotyka Bogusława. Książę cynicznie wyznaje, że Radziwiłłom zależy tylko na potędze własnego rodu, a nie na ojczyźnie. Zszokowany Kmicic porywa Bogusława, ale ten ucieka, przestrzeliwując Andrzejowi policzek.

Przemiana w Babinicza i obrona Jasnej Góry

Ciężko rannego Kmicica ratuje Soroka, wywożąc go do chaty smolarzaRzemieślnik zajmujący się wypalaniem węgla drzewnego oraz produkcją smoły i dziegciu w lasach. na bagnach. Wkrótce chatę atakują Kiemlicze – dawni podkomendni Andrzeja, którzy go rozpoznają. Kmicic pisze list do Radziwiłła z wypowiedzeniem służby oraz ostrzeżenie do Wołodyjowskiego. Zmienia zhańbione nazwisko na Babinicz i w przebraniu handlarza końmi rusza do króla Jana Kazimierza.

W karczmie spotyka Rzędziana. Po starciu z laudańskimi, Babinicz prosi Rzędziana o przekazanie Wołodyjowskiemu, że jest jego przyjacielem i radzi zebrać wojska pod Białymstokiem. Tam Zagłoba zostaje wybrany regimentarzemZastępca hetmana lub dowódca wyznaczony do kierowania wojskiem w czasie pospolitego ruszenia lub konfederacji., ale szybko przekazuje dowództwo Pawłowi Sapieże. Tymczasem w Kiejdanach Bogusław próbuje uwieść Oleńkę, fałszywie oskarżając Kmicica o planowanie zamachu na króla.

Babinicz dociera na Mazowsze. Zdobywa szwedzki glejtDokument wystawiony przez władzę lub dowódcę wojskowego, gwarantujący bezpieczny przejazd przez dany teren., który ułatwia mu podróż. Ratuje napadniętego starostęUrzędnik królewski zarządzający danym terytorium (starostwem) i sprawujący na nim władzę sądowniczą. sochaczewskiego, którego córka, również Oleńka, odczytuje mu pomyślną wróżbę. W drodze do Częstochowy podsłuchuje rozmowę barona Lisoli z Weyhardem Wrzeszczowiczem o planowanym ataku na Jasną Górę. Natychmiast ostrzega przeoraPrzełożony klasztoru; na Jasnej Górze funkcję tę pełnił ojciec Augustyn Kordecki., księdza Kordeckiego. Aby udowodnić czyste intencje, rzuca na stół swoje klejnoty i odbywa szczerą spowiedź.

8 listopada Szwedzi atakują klasztor, ale zostają odparci. Rozpoczyna się regularne oblężenie pod dowództwem generała Millera. Obrońcy, wspierani przez celne strzały Babinicza z dział, stawiają twardy opór. Szwedzi sprowadzają potężną kolubrynęCiężkie działo oblężnicze o długiej lufie, strzelające dużymi kulami, zdolne do kruszenia murów obronnych.. Nocą Babinicz wykrada się z klasztoru i wysadza działo w powietrze. Zostaje schwytany i wydany w ręce zdrajcy Kuklinowskiego, który go torturuje. Z opresji ratują go Kiemlicze, a Kmicic bierze krwawy odwet na oprawcy. W Boże Narodzenie Szwedzi ostatecznie zwijają oblężenie.

Powrót króla i walka podjazdowa

Babinicz dociera na Śląsk do Jana Kazimierza i namawia go do powrotu. W drodze do kraju ratuje monarchę przed szwedzką zasadzką w górskim wąwozie, wspierany przez miejscowych góraliMieszkańcy terenów górskich; w powieści pomagają Kmicicowi i królowi odeprzeć atak Szwedów w wąwozie.. Ciężko ranny, wyznaje królowi swoje prawdziwe nazwisko. Wkrótce zawiązuje się konfederacja tyszowieckaZwiązek zbrojny zawiązany w grudniu 1655 r. w Tyszowcach przeciwko Szwedom, punkt zwrotny w wojnie., a wojska Sapiehy oblegają Tykocin, gdzie umiera Janusz Radziwiłł. Jan Kazimierz składa we Lwowie słynne śluby lwowskieUroczysta przysięga Jana Kazimierza z 1656 r., w której oddał Polskę pod opiekę Matki Boskiej i obiecał poprawę doli chłopów..

Król oficjalnie przedstawia Kmicica Wołodyjowskiemu jako bohatera. Andrzej otrzymuje dowództwo nad oddziałem TatarówWojownicy z ordy tatarskiej, słynący z brutalności i szybkości, oddani pod komendę Kmicica przez króla.. W Zamościu ratuje Anusię Borzobohatą-Krasieńską przed porwaniem przez Jana Zamoyskiego. Następnie dołącza do wojsk Sapiehy (mianowanego wojewodąWysoki urzędnik państwowy zarządzający województwem i dowodzący jego pospolitym ruszeniem. wileńskim). Prowadzi wojnę podjazdową przeciwko Bogusławowi Radziwiłłowi. Gdy Bogusław chwyta Sorokę, Kmicic z bezimiennym glejtem udaje się do wroga. Upokarza się, padając na kolana, by ocalić przyjaciela. Ostatecznie uwalnia Sorokę, rozbija wojska Bogusława, ale przegrywa z nim bezpośredni pojedynek.

Wielkie bitwy i ostateczne rozstrzygnięcia

Wojska Karola Gustawa maszerują w głąb kraju. Polacy odnoszą sukcesy: bronią Zamościa, atakują króla szwedzkiego w Rudniku i wypierają wroga z Sandomierza. Zagłoba podstępem przekonuje Jerzego Lubomirskiego do połączenia sił z Czarnieckim. Dochodzi do wielkiego zwycięstwa nad Pilicą w okolicach Warki. Następnie wojska polskie ruszają na Warszawę.

Podczas oblężenia stolicy Kmicic bierze do niewoli Ketlinga, który wcześniej pilnował Oleńki w Taurogach. 1 lipca następuje główny szturm. Zagłoba zdobywa pałac Kazanowskich (i trafia do klatki z małpami), co zmusza Szwedów do kapitulacji. Podpisana zostaje ugoda gwarantująca amnestięPrawne darowanie kar za popełnione przestępstwa, tu: przebaczenie Polakom, którzy wcześniej służyli Szwedom. dla Polaków służących wrogowi, z wyjątkiem Bogusława.

Tymczasem w Taurogach Bogusław więzi Oleńkę. Próbuje ją uwieść, a nawet wziąć siłą, co udaremnia atak paroksyzmuNagły, gwałtowny napad choroby lub bólu; tu atak drgawek, który powstrzymuje Bogusława przed gwałtem.. Ketling potajemnie wręcza dziewczynie broń do obrony. Do Taurogów trafia również Anusia. Obie panny, przy pomocy służącego Brauna, planują ucieczkę.

Finał w Prusach i rehabilitacja bohatera

Kmicic na czele Tatarów pustoszy Prusy Książęce. Dołącza do wojsk Gosiewskiego i bierze udział w wielkiej bitwie pod Prostkami. Tam ponownie staje do walki z Bogusławem – tym razem wygrywa, oddając pokonanego księcia w ręce Michała Radziwiłła. W tym samym czasie Oleńka i Anusia uciekają z Taurogów do partiiW XVII wieku określenie oddziału zbrojnego, często partyzanckiego, działającego niezależnie od głównych sił. zbrojnej miecznika Billewicza i wracają na Laudę.

Anusia wysyła listy z prośbą o pomoc do Babinicza. Jeden z nich przejmuje Sakowicz, stronnik Bogusława, który podszywa się pod Kmicica i atakuje Wołmontowicze. W decydującym momencie zjawia się prawdziwy Babinicz i ratuje szlachtę laudańską. Choć pragnie natychmiast jechać do Oleńki, otrzymuje rozkaz powrotu na front. Po wewnętrznej walce wybiera obowiązek wobec ojczyzny.

Wojna dobiega końca. Jesienią 1657 roku ciężko ranny Kmicic zostaje przywieziony do Lubicza. Oleńka gorliwie modli się za jego zdrowie. Do ostatecznego spotkania dochodzi w kościele w Upicie. W obecności powracającej chorągwi laudańskiej odczytany zostaje list od króla. Dokument stanowi pełną rehabilitacjęPrzywrócenie dobrego imienia i czci osobie niesłusznie oskarżonej lub takiej, która zmazała swoje winy. Kmicica, wyliczając jego zasługi jako Babinicza. Powieść kończy się zaręczynami dwóch par: Oleńki i Andrzeja (którzy odbudowują Wodokty jako wianoMajątek wnoszony przez żonę do małżeństwa lub zabezpieczenie majątkowe zapisywane jej przez męża.) oraz Anusi i Wołodyjowskiego.