klp.plSienkiewicz doskonale wiedział, że zasypanie czytelnika niezrozumiałymi słowami zniszczy przyjemność z lektury. Zamiast tworzyć wierną, ale trudną w odbiorze kopię języka staropolskiego, wykreował sprytną iluzję. W liście do przyjaciela, M. Godlewskiego, z września 1880 roku pisał wprost:
„Język dawny polega więcej na toku, który ma prawie powagę łaciny, nie zaś na sadzeniu dzikimi archaizmami (...) Żeby dobrze pisać, trzeba znać nie tylko Polaków z XVI i XVII wieku, ale i autorów łacińskich, i przekłady dawniej dokonane, bo na nich kształcili się właśnie nasi i duchem ich się przejęli. Potrzeba też umieć odtworzyć sferę pojęć właściwą współczesnym ludziom, co już jest rzeczą intuicji”.
Jak zbudowana jest językowa iluzja?
Wśród wielu zabiegów zastosowanych w „Potopie” i całej Trylogii, najczęściej występuje stylizacja archaiczna. Pisarz operował nią na kilku różnych poziomach, aby nadać tekstowi odpowiedni rytm i historyczny koloryt. W powieści znajdziemy:
- Archaizmy fonetyczne – zmiany w brzmieniu wyrazów, np. „harmaty” zamiast armat.
- Archaizmy fleksyjneFleksja Odmiana wyrazów przez przypadki, liczby, osoby, czasy i rodzaje. – dawne formy odmiany, np. „jeślić się co we mnie” (jeśli się coś we mnie).
- Archaizmy leksykalne – słowa, które wyszły z powszechnego użycia, takie jak „kompanionowie”, „familianci”, „synowiec” (bratanek) czy „waćpanna”.
- Archaizmy semantyczne – wyrazy znane dzisiaj, ale użyte w starym znaczeniu, np. „siła o tym mówić” (dużo o tym mówić).
- Archaizmy składniowe – specyficzna budowa zdań. Sienkiewicz chętnie stosował szyk przestawny oraz czas zaprzeszłyCzas zaprzeszły Konstrukcja gramatyczna opisująca czynność, która wydarzyła się przed inną czynnością w przeszłości (np. „chciał był”)..
Zrozumiałość ponad historyczną wierność
W blisko tysiącstronicowym dziele próżno szukać nagromadzenia makaronizmówMakaronizm Wyraz lub zwrot obcy (najczęściej łaciński) wpleciony w wypowiedź w języku ojczystym., niezrozumiałych zwrotów barokowych czy sztucznego patosu. Sienkiewicz pisał w gruncie rzeczy polszczyzną sobie współczesną. Usunął z niej jednak słowa kojarzące się z nowoczesnością, a w puste miejsca wstawił elementy słownictwa i składni z XVII wieku.
Mechanizm ten trafnie podsumował badacz literatury Wiktor Weintraub w artykule „Wyznaczniki stylu realistycznego”:
„Sienkiewicz nie pisał swej powieści polszczyzną siedemnastowieczną. Pisał zasadniczo polszczyzną sobie współczesną. Archaizowanie powieści polegało z jednej strony na unikaniu tych elementów polszczyzny dziewiętnastowiecznej, która w świadomości czytelnika kojarzyła się z życiem współczesnym, z drugiej na nasyceniu języka elementami słownictwa, składni i fleksji wieku siedemnastego, które w świadomości czytelnika mają wywołać iluzję czasów ewokowanych w powieści”.
W „Potopie” istnieje wyraźna granica między językiem narratora a językiem postaci. Narrator posługuje się polszczyzną literacką z końca XIX wieku, wplatając archaizmy rzadko i bardzo ostrożnie. Dopiero w partiach dialogowych Sienkiewicz pozwala sobie na pełną swobodę, nasycając wypowiedzi bohaterów staropolską składnią i spolonizowaną łaciną.
Zagłoba jako mistrz staropolskiej gawędy
Sposób mówienia z dawnych wieków najpełniej rezonuje w dialogach. Żywy dowód tej językowej wirtuozerii stanowi Jan Onufry Zagłoba. Postać ta została skonstruowana na wzór barokowego gawędziarza, Jana Chryzostoma PaskaJan Chryzostom Pasek Szlachcic i żołnierz, autor słynnych „Pamiętników”, które są najważniejszym świadectwem kultury sarmackiej i języka XVII wieku..
Zagłoba płynnie dopasowuje styl do sytuacji. Sypie rubasznymi dowcipami, a w chwilach zagrożenia sięga po twarde, żołnierskie frazy: „niech mnie kule biją”, „wziąć za szable”, „położyć mostem”. Swoje wywody chętnie okrasza łaciną. Używa słów takich jak „exemplum” (przykład) czy „zalterować” (od łacińskiego alter – inny, w znaczeniu: poróżnić, zaskoczyć). Ten opasły, jowialny szlachcic uosabia wszystko to, co w sienkiewiczowskiej stylizacji najlepsze – autentyzm, humor i potoczystość sarmackiej mowy.
Autor: