Tadeusz Różewicz

Po wojnie nad Polską przeszła kometa poezji. Głową komety był Różewicz, reszta to ogon.

W ten lapidarny sposób Stanisław GrochowiakStanisław Grochowiak Poeta i dramaturg, czołowy przedstawiciel turpizmu w polskiej literaturze współczesnej. wyraził swój zachwyt nad twórczością Tadeusza Różewicza. Ten poeta, dramatopisarz, prozaik i scenarzysta zajmuje w hierarchii polskiej literatury XX wieku miejsce na samym szczycie, tuż obok Czesława Miłosza. Autor „Niepokoju” wywarł potężny wpływ na rozwój rodzimej liryki. Stworzył czwarty system wersyfikacyjny, nazywany po prostu wierszem różewiczowskimWiersz różewiczowski Wiersz wolny, pozbawiony znaków przestankowych, rymów i podziału na regularne strofy, oparty na rytmie intonacyjnym..

Nowatorstwo Różewicza polegało na całkowitej odnowie języka. Znalazł on indywidualny wyraz dla doświadczenia epoki Zagłady, totalitaryzmów i głębokiego kryzysu wartości. Równocześnie jako dramaturg wpisał się na stałe do historii europejskiego teatru absurduTeatr absurdu Nurt w dramacie XX wieku ukazujący bezsens ludzkiej egzystencji, odrzucający tradycyjną akcję i psychologię postaci..

Twórczość pisarza doceniano na całym świecie. Jego utwory tłumaczono na język angielski, francuski, niemiecki, szwedzki, duński, fiński czy serbski. Sam autor wielokrotnie odbierał prestiżowe wyróżnienia. W 1999 roku uhonorowano go Nagrodą Literacką im. Władysława Reymonta za całokształt twórczości. Rok później otrzymał nagrodę NikeNagroda Literacka Nike Najważniejsze polskie wyróżnienie literackie, przyznawane corocznie od 1997 roku za najlepszą książkę roku. za poruszający tomik „Matka odchodzi”. W 2003 roku Wydawnictwo Dolnośląskie rozpoczęło publikację jego „Utworów zebranych”. Zwieńczeniem akademickiego uznania było nadanie poecie tytułu doktora honoris causa przez Uniwersytet Gdański 1 czerwca 2006 roku.

Sławni o Tadeuszu Różewiczu

Najwięksi twórcy epoki doskonale zdawali sobie sprawę z wagi literackiego zjawiska, jakim był Różewicz. Ich prywatne listy i publiczne wypowiedzi tworzą fascynujący portret artysty.

Julian PrzybośJulian Przyboś Wybitny poeta awangardowy okresu międzywojennego, początkowo mentor Różewicza. w liście z 7 kwietnia 1954 roku pisał:

Przeczytałem Wybór Pana i jeszcze raz doświadczalnie stwierdzam, że spośród poetów, którzy wystąpili po wojnie, ostanie się tylko poezja Różewicza. Pan jeden jedyny wyraził w liryce dramat swojego pokolenia.

Leopold StaffLeopold Staff Poeta trzech epok (Młoda Polska, dwudziestolecie, współczesność), mistrz klasycznej formy., gratulując młodszemu koledze w sierpniu 1955 roku, ułożył żartobliwy wiersz:

Drogi Panie Tadeuszu! Z Rekonwalescentopola po długiej chorobie zasyłam Panu serdeczne gratulacje. Na cześć Pańską napisałem krótki poemat epiczny, który przytaczam:

Jubilat
Różewicz przyszedł do mnie.
Miał jedną nogawkę spodni
Wybitnie dłuższą.

Okazało się, że miał w niej
Dwie nagrody literackie
i złoty medal.
Oby druga nogawka
zrównała się z pierwszą!
koniec

Ściskam Pana serdecznie z całą Rodziną. Moja żona też.

Czesław MiłoszCzesław Miłosz Polski noblista z 1980 roku, poeta, eseista i tłumacz. na łamach „Tygodnika Powszechnego” (1996, nr 42) podsumował jego drogę twórczą:

Wiersz „Do Tadeusza Różewicza, poety” nie był pomyłką, choć nie brakło momentów, kiedy wyglądało na to, że przesadziłem. Pierwszy jego zbiorek „Niepokój” wiele obiecywał, i dzieło, które teraz jest przed nami, tę obietnicę potwierdza, mimo niektórych odstępstw od głównej linii, do których zaliczam uleganie dziennikarskiemu duchowi epoki, zwłaszcza w sztukach teatralnych. Jego poezja natomiast towarzyszy moim rozmyślaniom o powołaniu poety, który, choćby się przeciwko temu bronił, będzie zawsze „pasterzem bytu”. Co naprawdę mój wiersz chciał wyrazić, to rzadkość wydarzenia, jakim są narodziny takiego prawdziwego poety, i potrzebę świętowania tej okazji radosną wrzawą trąb, skrzypiec i fletów, razem z nieświadomą, a przecież jakoś uczestniczącą naturą.

Wisława SzymborskaWisława Szymborska Polska poetka, laureatka Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1996 roku. w miesięczniku „Śląsk” (1996, nr 10) wyznała krótko, ale dobitnie:

Nie mogę sobie nawet wyobrazić, jak wyglądałaby powojenna poezja polska bez wierszy Tadeusza Różewicza. Wszyscy mu coś zawdzięczamy, choć nie każdy z nas potrafi się do tego przyznać.

Wykaz publikacji (wybór)

Dorobek Tadeusza Różewicza obejmuje kilkadziesiąt lat nieprzerwanej pracy twórczej. Poniższe zestawienie prezentuje najważniejsze tomy poetyckie, zbiory prozy, dramaty oraz scenariusze filmowe.

Twórczość poetycka

• 1944 – „Echa leśne” (rzeczy różne; wydane pod pseudonimem „Satyr”)
• 1946 – „W łyżce wody” (satyry)
• 1947 – „Niepokój”
• 1948 – „Czerwona rękawiczka”
• 1950 – „Pięć poematów”
• 1951 – „Czas który idzie”
• 1952 – „Wiersze i obrazy”
• 1954 – „Równina”
• 1955 – „Srebrny kłos”
• 1955 – „Uśmiechy” (humoreski i satyry)
• 1956 – „Poemat otwarty”
• 1957 – „Poezje zebrane”
• 1958 – „Formy”
• 1960 – „Rozmowa z księciem”
• 1961 – „Zielona róża. Kartoteka” (poezja i dramat)
• 1961 – „Głos anonima”
• 1963 – „Nic w płaszczu Prospera” (poezje i dramat)
• 1964 – „Twarz”
• 1968 – „Twarz trzecia”
• 1969 – „Regio”
• 1974 – „Poezje zebrane”
• 1977 – „Duszyczka” (poemat prozą)
• 1987 – „Poezje”
• 1991 – „Płaskorzeźba”
• 1992 – „Nasz starszy brat” (rzeczy różne)
• 1996 – „Zawsze fragment”
• 1998 – „Zawsze fragment. Recycling”
• 1999 – „Matka odchodzi” (laur Śląskiego Wawrzynu Literackiego za 1999 r.)
• 2001 – „Nożyk profesora” (poemat i wiersze)
• 2002 – „Szara strefa”
• 2004 – „Wyjście”

Twórczość prozatorska (zbiory opowiadań)

• 1953 – „Kartki z Węgier” (reportaże)
• 1955 – „Opadły liście z drzew”
• 1960 – „Przerwany egzamin” (w roku 1965 – wyd. II rozszerzone)
• 1966 – „Wycieczka do muzeum”
• 1970 – „Śmierć w starych dekoracjach”
• 1979 – „Próba rekonstrukcji”

Twórczość dramatyczna

• 1960 – „Kartoteka” („Dialog” nr 2) – premiera tegoż roku w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
• 1961 – „Grupa Laokoona” („Dialog” nr 8) – premiera w 1962 w Teatrze Dramatycznym w Warszawie
• 1962 – „Świadkowie albo nasza mała stabilizacja” („Dialog” nr 5)
• 1964 – „Akt przerywany” („Dialog” nr 1)
• 1964 – „Śmieszny staruszek” („Dialog” nr 2)
• 1964 – „Wyszedł z domu” („Dialog” nr 10)
• 1964 – „Spaghetti i miecz” („Dialog” nr 12)
• 1966 – „Moja córeczka” („Dialog” nr 5)
• 1966 – „Prolog do «Śmiesznego staruszka»” („Dialog” nr 12)
• 1968 – „Przyrost naturalny” („Dialog” nr 4)
• 1968 – „Stara kobieta wysiaduje” („Dialog” nr 8)
• 1970 – „Teatr niekonsekwencji” (dramaty i szkice)
• 1971 – „Na czworakach” („Dialog” nr 9)
• 1974 – „Białe małżeństwo” („Dialog” nr 2)
• 1976 – „Odejście Głodomora” („Dialog” nr 9)
• 1978 – „O wojnę powszechną za wolność ludów prosimy Cię, Panie” („Dialog” nr 9)
• 1979 – „Do piachu” („Dialog” nr 2)
• 1982 – „Pułapka” („Dialog” nr 2)
• 1991 – „Przerwana rozmowa” („Dialog” nr 1)
• 1994 – „Kartoteka rozrzucona” („Dialog” nr 10)

Scenariusze filmowe

• 1956 – „Trzy kobiety” (napisany z Kornelem FilipowiczemKornel Filipowicz Prozaik i scenarzysta, mistrz krótkiej formy opowiadania, prywatnie wieloletni partner Wisławy Szymborskiej.; premiera kinowa 1957)
• 1960 – „Miejsce na ziemi” (napisany z Kornelem Filipowiczem; premiera kinowa 1960)
• 1961 – „Świadectwo urodzenia” (napisany ze Stanisławem Różewiczem)
• 1962 – „Głos z tamtego świata” (napisany z Kornelem Filipowiczem)
• 1964 – „Echo” (napisany ze Stanisławem Różewiczem; premiera kinowa 1964)
• 1966 – „Piekło i niebo” (napisany z Kornelem Filipowiczem)
• 1967 – „Mąż pod łóżkiem” (napisany ze Stanisławem Różewiczem na podstawie opowiadania F. Dostojewskiego; film telewizyjny)
• 1969 – „Samotność we dwoje” (napisany ze Stanisławem Różewiczem wg noweli K. Konińskiego; premiera kinowa 1969)
• 1973 – „Drzwi w murze” (napisany ze Stanisławem Różewiczem; premiera kinowa 1974)

Bibliografia

• Zbigniew Majchrowski, Różewicz, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław 2002.
• Jan Błoński, Szkic portretu poety współczesnego, w: tegoż, Poeci i inni, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1956.
• Kazimierz Nowosielski, Tadeusza Różewicza „śmierci wielokrotne”, w: tegoż, Troska i czas. Szkice o poezji i przemijaniu, Wydawnictwo Uniwersytetu Gdańskiego, Gdańsk 2001.
• „Indeks sztuk” miesięcznika „Dialog” zamieszczony na stronie internetowej pisma.
• Tomasz Wroczyński, Literatura polska po 1939 roku, Wyd. 6, WSiP, Warszawa 1998.